Xương rồng: Phân loài, đặc điểm, cách trồng & chăm sóc

Xương rồng (Cactaceae) là một họ thực vật gồm 1.500 – 1.800 loài thực vật nhiệt đới ưa nắng gắt, có thể chịu nóng và chịu hạn kéo dài, sức sống rất ngoan cường nhưng cũng có những yêu cầu nhất định đối với đất và nếu được chăm sóc đúng cách thì sẽ ra hoa rất đẹp. Chúng phân bố chủ yếu ở các vùng khô cằn như sa mạc thuộc vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới Nam Mỹ, Châu Phi, Đông Nam Á. Thân cây mọng nước và chứa nhiều nước, lá của nó thu nhỏ lại thành hình kim để giảm sự bốc hơi nước. Bằng cách này, cây xương rồng có thể tiếp tục phát triển ngay cả trong điều kiện cực kỳ khô hạn.

I. Đặc điểm hình thái & sinh trưởng

1. Đặc điểm hình thái chung

Hầu hết rễ của các loài xương rồng chỉ sâu vài cm nhưng lan rộng vài mét. Mỗi cơn mưa rơi xuống ở sa mạc chỉ cung cấp một lượng nước nhỏ và bốc hơi rất nhanh, có những loài chỉ có rễ sâu 1.3 cm, mục đích là để hút được nhiều nước nhất có thể trong thời gian ngắn và dự trữ trong thân cho thời gian không mưa.

• Thân các loài xương rồng có nhiều thịt, hình dáng đa dạng như hình cầu, hình trụ hoặc dẹt, có khớp và cành bên, trên thân có các gốc gai xếp thành hình xoắn ốc; trên thân có gai, lông, quả, hoa hoặc nụ. Kích thước khác nhau tùy theo loài, có loài nhỏ bằng cúc áo, có loài cao tới 20 mét. Thân cây xương rồng được bao phủ bởi một lớp mịn bóng như sáp gọi là lớp biểu bì, có tác dụng hạn chế sự mất nước. Ngoài ra còn có các lỗ nhỏ để trao đổi khí quang hợp và nó sẽ không mở cho đến tối (nhiệt độ thấp hơn vào ban đêm).
• Các lá gai của cây là một trong những key giúp nó sinh tồn ở sa mạc. Nếu lá cây có phiến lá rộng như các loài khác dưới ánh mặt trời sẽ bốc hơi một lượng lớn nước nhưng tiết diện nhỏ của lá gai sẽ hạn chế tối đa sự mất nước, giảm nhiệt độ của cây.
• Hoa chủ yếu lưỡng tính, đối xứng hoặc tròn, nở vào ban ngày hoặc ban đêm, các loài nở hoa vào ban ngày có màu sắc rực rỡ, trong khi những loài nở vào ban đêm có hoa màu trắng và thơm, đó là sự thích nghi để thu hút côn trùng, chim đến thụ phấn.
• Quả thường có màu sắc rực rỡ và có nhiều hình dạng như hình cầu, hình bầu dục hoặc hình trụ. Bề mặt quả nhẵn và sáng bóng, một số loại có gai bao phủ, thịt quả mềm. Khi quả chín hoàn toàn thì nó sẽ khô và rơi xuống đất, nhưng một số giống có thể thấy quả khô và tách ra.

Các nhà khoa học đã làm một thí nghiệm: Sau khi nhổ một cây xương rồng ra và cân thì nó nặng 37.5 kg, sau khi để vào một góc trong 6 năm và cân lại thì nó nặng 26.5 kg. Như vậy trong 6 năm qua, nó đã sử dụng nguồn dự trữ bên trong và chỉ tiêu thụ 11 kg mà không cần tưới nước. Ở sa mạc, một cây xương rồng cao 15 – 20 mét có thể chứa ~ 2 tấn nước.

2. Phân bố

Xương rồng có nguồn gốc từ Châu Mỹ từ Cuba, Mexico, Brazil, Peru. Ở sa mạc Sonoran Bắc Mỹ, những cây xương rồng có thể cao tới 20 mét và sống tới 200 năm. Mexico là “xứ sở xương rồng”, chiếm gần 1/2 toàn thế giới, nó quan trọng đến mức được coi là cây linh thiêng có tác dụng xua đuổi tà ma. Cây xương rồng xuất hiện trên lá cờ, quốc huy và tiền của Mexico. Mặc dù trông gai góc nhưng hoa của chúng rất đẹp và hoa có thể lớn tới 60 cm.

3. Đặc điểm sinh trưởng chung

Sở dĩ nó có thể phát triển mạnh ở điều kiện của sa mạc là do lá biến đổi thành gai. Thân cây có thịt màu xanh rất dày, biểu bì mịn như sáp giúp cây trữ nước tốt hơn. Nó mở lỗ khí vào ban đêm để hấp thụ CO2.

4. Phân chi điển hình

1. Lophophora là một chi thực vật tương đối trẻ trong họ xương rồng, xuất hiện vào thời điểm các loài động vật có vú thống trị trên trái đất. Nó còn được gọi là peyote, theo nhiều nguồn khác nhau nó là hợp nhất từ ​​1 đến 4 loài xương rồng. Các loài trong chi thường có thân hình quả bóng hơi dẹt, đường kính 15 cm, thân thịt màu xanh và khá mịn. Ra hoa vào mùa hè, hoa hình ống, nhiều cánh kích thước nhỏ khoảng 2 cm, màu sắc khác nhau từ đỏ nhạt đến trắng tuyết.
2.  Echinopsis rất được những người làm vườn ưa chuộng và đây cũng là chi phổ biến nhất đối với người trồng hoa. Chúng bắt đầu ra hoa vào mùa xuân và có thể nở đến 6 tháng.
3. Lê gai (Opuntia) là chi lớn thuộc họ Xương rồng, rất hiếm khi nở hoa ở nhà. Nó là một loại cây thường xanh lâu năm, phiến lá nhỏ có hình dùi và cần nhiều ánh sáng mặt trời.
4. Astrophytum hay Star Cactus là một chi thực vật mọng nước hình cầu hoặc hình trụ thấp, mặc dù chúng phát triển tương đối chậm nhưng ra hoa khá sớm và trong điều kiện thuận lợi, cây nở hoa lớn từ mùa xuân đến mùa thu. Rễ phát triển rất chậm, vì vậy chỉ cần trồng lại cây trưởng thành sau mỗi 4 – 5 năm là đủ.
5. Ariocarpus (xương rồng đá) là chi gồm nhiều loại cây mọng nước có thân ngắn và hơi dẹt, thích hợp trồng trong nhà vì dễ chăm sóc và hầu như không cần tưới nước.
6. Cleistocactus là chi gồm các loài có thân hình trụ mỏng, phân nhánh ở gốc. Trên bề mặt thân cây này có các nốt ruồi nên bản thân được bao phủ dày đặc bởi các gai màu trắng vàng. Một cây trưởng thành cao khoảng 30-40 cm, tạo ra một số lượng lớn nụ, nở hoa gần như đồng thời vào giữa mùa xuân và mùa hè.
7. Mammillaria là chi xương rồng lớn nhất trong họ xương rồng, có tới 500 loài, hầu hết các loài trong chi đều phát triển tốt quanh năm mặc dù lý tưởng nhất là nhiệt độ chênh lệch 7-10°C giữa ngày và đêm.
8. Ferocactus là một nhóm gồm khoảng 35 loài được tìm thấy ở phía đông nam châu Mỹ và Mexico, thường xuất hiện dưới dạng cây đơn lẻ. Thân cây có hình tròn, một số loài có thể cao tới 3 mét. Thân cây có màu xanh đậm hoặc xanh lục, gai khá lớn. Gai có màu vàng, hồng, đỏ, cam hoặc đỏ tươi.
9. Gymnocalycium nở hoa ở đầu thân cây khi được khoảng 2 tuổi và nở hoa vào mùa khô. Hoa có ống ngắn và mỏng, có nhiều màu sắc như trắng, vàng kem, hồng đậm hoặc đỏ hồng. Có thể chịu hạn rất tốt.

II. Tác dụng & ý nghĩa của cây

1. Tác dụng

1.1. Thực phẩm

Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) cho biết trong một thông cáo vào năm 2017 rằng cây xương rồng lê gai (Opuntia humifusa) được sử dụng làm thực phẩm ở Mexico, là tiềm năng giúp đối phó với rủi ro khủng hoảng lương thực toàn cầu. Quốc đảo Madagascar đã phải hứng chịu một đợt hạn hán nghiêm trọng vào năm 2015, nguồn thực phẩm và nước cũng đến từ loài cây này.

Mexico trồng xương rồng lê gai trên quy mô lớn làm thực phẩm, đồ uống, thuốc hoặc dầu gội đầu, mức tiêu thụ bình quân đầu người là 6,4 kg mỗi năm. Nó cũng được trồng ở Brazil, Ethiopia, Nam Phi, Ấn Độ và các nước khác trong đó Brazil trồng hơn 500.000 ha và chủ yếu làm thức ăn chăn nuôi.

FAO cho biết mỗi ha cây này có thể chứa 180 tấn nước, đủ để nuôi 5 con gia súc đến khi trưởng thành. Ngoài ra, nó còn cải thiện chất lượng đất, tạo điều kiện thuận lợi cho việc trồng lúa mạch và hạn chế phát thải khí nhà kính.

1.2. Nhiên liệu sạch

Các kỹ sư tại Mexico nghiên cứu sử dụng xương rồng để chiết xuất nhiên liệu sạch vào năm 2007. Sau nhiều năm lai tạo, cải tiến hạt giống và tưới nước hợp lý, nhóm nghiên cứu đã tăng năng suất lên 800 tấn/ha/năm, cao gấp hơn 5 lần mức trung bình. Sau đó, họ đã phát triển thiết bị để chiết xuất năng lượng sinh khối từ cây.

Đầu tiên, chọn những cây có lá to, sinh trưởng tốt, ép lấy nước và cho vào bể lên men để tạo khí sinh học trong môi trường khép kín không oxy. Sau đó, khí đi vào bể lọc để lần lượt lọc ra H₂S, CO₂ và các thành phần khác. Nước tạo ra trong quá trình này dùng để tưới cho đất nông nghiệp, lượng nước còn sót lại cũng có thể được sử dụng làm phân bón. Theo tính toán, 1 tấn xương rồng có thể tạo ra 100m3 khí nhiên liệu sạch, tương đương 100 lít xăng.

Kết quả của nhóm này đã được Văn phòng Sở hữu Công nghiệp Mexico cấp bằng sáng chế vào năm 2016. Bằng sáng chế có tiêu đề “Quy trình và thiết bị chiết xuất khí sinh học từ xương rồng thông qua quá trình tiêu hóa kỵ khí”. Hiện tại, họ đã ký thỏa thuận với chính quyền thành phố địa phương để cung cấp năng lượng sinh khối cho các phương tiện chính phủ.

Ở châu Á, xương rồng cũng có công dụng này. Thành phố Kasugai, Aichi của Nhật Bản đang phát triển chế độ ăn dựa trên xương rồng và nhiều người dân cũng xây dựng nhà kính để trồng xương rồng ăn được, hoạt động này bắt đầu từ năm 1959. Năm đó một cơn bão đã phá hủy cây táo và cây đào trong vườn, chỉ còn những cây xương rồng sống sót nên người nông dân phải chuyển sang trồng loại cây này.

Vào những năm 1960, Nhật Bản trải qua cơn sốt xương rồng với hơn 50 nông dân ở thành phố Kasugai chuyên trồng cây này. Hiện nay, dân số 300.000 người trồng hơn 200 giống xương rồng khác nhau.

1.3. Làm thuốc

Theo tài liệu “Compendium of Materia Medica”, cây xương rồng có tính lạnh, có tác dụng giúp khí huyết lưu thông, thanh nhiệt giải độc, giảm sưng tấy, làm dịu thần kinh và là thuốc bổ, thuốc lợi tiểu.

• Kháng khuẩn và chống viêm: Chiết xuất xương rồng có tác dụng ức chế Staphylococcus vàng, Escherichia coli, Bacillus subtilis và Bacillus cereus, ức chế sự sao chép của virus DNA và RNA và làm bất hoạt virus ngoại bào. Ngoài ra, xương rồng còn có tác dụng chống viêm giống như hormone. Chiết xuất các amin thơm và đường từ cây dùng để điều trị chứng viêm, đau, ngứa da và tăng thân nhiệt cục bộ.
• Giảm lượng đường trong máu: Từ năm 1925, người ta đã phát hiện ra rằng chiết xuất trong cây có thể làm giảm lượng đường trong máu, cải thiện hiệu quả quá trình chuyển hóa glucose ở bệnh nhân tiểu đường loại 2.

1.4. Thanh lọc không khí

Xương rồng hấp thụ CO2 và nhả khí Oxy vào ban đêm, chỉ có ít loài thực vật chu chu trình quang hợp ngược này.

1.5. Có chống bức xạ máy tính?

Các chuyên gia cho rằng động vật, thực vật và con người đều có khả năng hấp thụ bức xạ tự nhiên, nhưng hiện tại chưa có cơ sở khoa học hay nghiên cứu nào chứng minh rằng một loài thực vật nào đó có khả năng hấp thụ bức xạ.

Xương rồng sống ở những nơi có ánh nắng gay gắt ở vùng sa mạc. Là loại cây mọng nước, ưa ánh sáng, sợ bóng râm. Để chống lại tác hại của tia cực tím trong ánh nắng mặt trời và giảm sự bốc hơi nước, lá co lại thành hình kim để thích nghi với môi trường tự nhiên, không có nghĩa là nó có thể hấp thụ bức xạ.

Các ký hiệu điện từ do bức xạ máy tính phát ra giống như một chùm ánh sáng phát ra từ đèn pin, là một sóng năng lượng truyền theo đường thẳng, hiện nay chưa có chất nào có thể làm cho sóng bức xạ chuyển hướng, và “hấp thụ” bức xạ lại càng không khoa học. Bên cạnh đó, cũng chưa có kết luận nào về việc liệu bức xạ máy tính có ảnh hưởng đến cơ thể con người hay không và nó có hại như thế nào.

Một số người còn cho rằng xương rồng, nha đam… hấp thụ các loại khí độc hại như formaldehyde rất tốt nhưng thực tế, chính các loài cây mọng nước này mới là loài hấp thụ khí độc hại kém nhất. Chỉ cây có lá to, nhiều lỗ chân lông có khả năng quang hợp mạnh mới hấp thụ khí độc tốt hơn.

2. Ý nghĩa

Người ta tin rằng nếu ai trồng được cây xương rồng thì nó sẽ lớn lên và ra hoa rất đẹp, có nghĩa là vận may đang đến. Vì lý do này, những người trồng xương rồng rất cẩn thận chờ đợi ngày chúng nở hoa và kết trái. Người ta tin rằng xương rồng là loài cây tốt lành mang lại hạnh phúc và thịnh vượng cho mình, giúp xua tan vận rủi, thúc đẩy tài chính và công việc.

Nhưng có một quan điểm khác cho rằng xương rồng không phù hợp với người độc thân.

III. Hướng dẫn trồng & chăm sóc cây

Hầu hết các cây trồng trong chậu đều có nguồn gốc ở các rừng mưa nhiệt đới và ưa không khí ẩm, rễ dày và phát triển nhanh nên cần nhiều đất hơn, nhiều phân bón hơn, nhiều nước hơn. Nhưng xương rồng thì khác. Không những vậy, rễ của chúng còn rất nhỏ nên bạn cần sử dụng chậu nhỏ ít đất, chậu và đất phải thoát nước thật tốt.

Nhiều người mua cây về trồng nhưng chẳng thấy chúng nở hoa bao giờ có rất nhiều nguyên nhân. Trước tiên hãy kiểm tra xem bạn có tưới nước quá nhiều không, một lý loài chỉ nở hoa trong điều kiện thời tiết nhất định hoặc đôi khi là do chúng không nhận đủ ánh sáng mặt trời. Ngoài ra, việc cây xương rồng không nở hoa có thể là do còn quá non chưa đến tuổi có hoa. Rất nhiều cửa hàng sẽ ép cây ra hoa sớm bằng phân bón đậm đặc khiến hoa nở trước độ tuổi thích hợp nên lúc mới mua có hoa rất đẹp, song khi mang về trồng thì cây kiệt sức và không còn ra hoa nữa.

1. Trồng & chăm sóc cây

1.1. Nếu trồng chậu

Cây ưa ánh sáng mạnh, chịu nóng, chịu hạn cực tốt. Nhiệt độ tối ưu cho sự phát triển của cây là 20 – 30°C nhưng có thể chịu nhiệt cao tới 40°C, không nên thấp hơn 15°C (tối thiểu là 5°C).

Nếu trồng trong chậu, ngoại trừ buổi trưa mùa hè nắng gắt, còn lại có thể phơi nắng. Tháng 11 – tháng 3 là thời kỳ ngủ đông của cây nên đặt trong nhà ở nơi có nắng. Thay chậu 1 – 2 lần một năm, đất có tính kiềm yếu, thoát nước tốt và thoáng khí là tốt nhất. Đừng trồng cây quá sâu.

• Đất trồng: Đất cát pha vôi, thoáng khí tốt, có thể tham khảo tỷ lệ sau: 2 phần đất mùn lá, 1 phần đất than bùn, 1 – 2 phần cát. Nên rải sỏi dưới đáy chậu để chậu thoát nước tốt. Đảm bảo đất có độ pH hơi kiềm.
• Loại phân bón có thể sử dụng để bón cho cây là phân gà, phân người, bột xương dưới dạng loãng, 3 – 5 tháng/ lần.
• Tưới nước 3 ngày / lần vào mùa hè và 7 ngày / lần vào mùa đông. Không tưới nước cho cây trong vài ngày trước khi thay chậu.
• Đảm bảo tối thiểu 4 – 6 giờ nắng trực tiếp.
• Ngừng tưới nước khi nhiệt độ thấp hơn 8°C. Từ mùa xuân thì tăng tần suất tưới nước theo nguyên tắc chỉ tưới khi khô, không để đất ẩm.

1.2. Nếu trồng vườn

Nếu bạn sống ở các tỉnh phía Nam thì có thể trồng xương rồng trong vườn, không cần tưới nước thậm chí đất có thể càng nghèo dinh dưỡng miễn sao có nhiều cát thô và sỏi. Không nên trồng cây quá sâu, nhất là những loài có thân hình cầu, chỉ cần trồng sát mặt đất là được. Không nên tưới cây mới trồng mà nên đợi 3 ngày mới tưới. Về việc bón phân, bón một lớp phân mỏng vào đầu mùa xuân và chỉ nên bón 1 lần / năm.

2. Phòng trừ sâu bệnh

IV. Phương pháp nhân giống

Có 3 cách nhân giống cây xương rồng là gieo hạt, giâm cành và ghép.

1. Gieo hạt

Hạt xương rồng nằm bên trong quả hình cầu, có màu đen hoặc nâu. Chọn hạt đã chín hoàn toàn hoặc hạt có màu đen hoặc hạt từ quả đã tách hạt. Sau đó, ngâm hạt trong nước khoảng 2 – 5 phút rồi rửa sạch nhớt, phơi hạt dưới nắng 1 – 2 ngày, sau đó để riêng 1 – 2 tháng thì lấy hạt ra trồng, tưới nước thật kỹ và cho vào túi nhựa buộc lại, đặt nó dưới ánh sáng mặt trời, định kỳ 7-10 ngày kiểm tra xem đất có ẩm không thì tưới đủ ẩm. Sau khi hạt nảy mầm được 2 – 3 ngày, cây non có thể đem trồng vào chậu.

2. Giâm cành

Cắt 1 phần đốt thân chứa các bào tử đang phát triển cắm vào cát vàng sạch và khô, duy trì nhiệt độ 20 – 30°C và độ ẩm không khí cao, tránh ánh nắng trực tiếp. Cành giâm có thể bén rễ sau 10 – 20 ngày.

3. Ghép

Ưu điểm của phương pháp này là sinh trưởng mạnh, nhanh gấp 4 – 5 lần so với giâm cành và gieo hạt; số lượng nhân giống lớn; thúc đẩy cành ghép ra hoa…

Thời kỳ ghép tốt nhất là cuối mùa xuân đến đầu mùa hè. Có 2 phương pháp ghép: ghép phẳng và ghép khe.

• Ghép phẳng: Chọn gốc ghép và cành ghép thích hợp, dùng dao cắt phẳng, căn chỉnh các lớp tầng sinh của vết cắt sao cho căn chỉnh ở cả hai mẫu, giữ chặt và đặt ở nơi mát mẻ trong 2 – 4 ngày. Chúng sẽ bắt đầu lành sau 5 – 6 ngày. Các vết khâu cố định có thể được tháo ra. Việc lựa chọn gốc ghép phù hợp là yếu tố quan trọng, gốc ghép phải thuộc cây phát triển mạnh, ít sâu bệnh, dễ sinh sản.