Trầu bà thanh xuân, đôi khi còn được gọi là trầu bà tay Phật, tên khoa học của nó là Philodendron bipinnatifidum, một loài thuộc họ Ráy. Từ “bipinnatifidum” trong tên khoa học của loài này có nghĩa là “lông kép” và đó cũng là đặc điểm hình thái của lá. Nguồn gốc của nó là các vùng nóng ẩm của Trung và Nam Mỹ, nó được biết đến như một loại cây trồng trong nhà phổ biến nhà phát triển tốt nhất hiện nay.
Contents
I. Đặc điểm hình thái & sinh trưởng
1. Đặc điểm hình thái
Trầu bà thanh xuân là loài cây thân leo hoặc bán hóa gỗ, sống lâu năm. Trong tự nhiên có thể leo cao tới 15 mét hoặc hơn nhờ rễ khí sinh dày, khỏe mọc ra từ thân. Thân cây mập mạp, đường kính 5 – 13 cm, khi già hóa gỗ màu nâu xám. Rễ khí sinh có hai loại: loại mảnh hơn để bám leo và loại dày hơn thòng xuống đất để hút dinh dưỡng.
- Lá đơn, mọc cách. Cuống lá rất dài (có thể tới 70 – 120 cm), cứng cáp. Phiến lá rất lớn (dài và rộng có thể tới 75 – 120 cm), hình tim hoặc bầu dục rộng, chất da dày, màu xanh lục đậm bóng.
- Lá non thường có hình tim tròn, mép nguyên, không có vết xẻ hay lỗ thủng.
- Lá trưởng thành: Phiến lá bị xẻ sâu dạng lông chim từ mép gần tới gân giữa và thường có thêm các lỗ thủng hình bầu dục dọc theo gân giữa rất đặc trưng.
- Hoa (Cụm hoa) mọc từ nách lá phía trên, gồm mo và bông mo. Cụm hoa mọc thẳng đứng trên một cuống mập, ngắn (5 – 10 cm).
- Mo hoa (Spathe): Lớn, hình thuyền, dày, dài 16 – 33 cm, bao bọc lấy bông mo bên trong. Mo hoa thường có màu trắng kem hoặc trắng xanh ở mặt trong, xanh nhạt hoặc vàng nhạt mặt ngoài, gốc mo có thể có ánh tím hoặc nâu.
- Bông mo (Spadix): Hình trụ, ngắn hơn mo hoa (dài 15 – 25 cm), màu trắng kem. Mang dày đặc các hoa thật rất nhỏ, đơn tính (hoa cái ở gốc, hoa đực ở trên), không có bao hoa (cánh hoa/lá đài).
- Quả: Sau khi thụ phấn, bông mo phát triển thành một quả phức (syncarp) lớn, hình trụ thuôn dài giống bắp ngô, được bao bọc bởi mo hoa khi còn non. Quả cần hơn một năm để chín. Khi chín, các lớp vảy lục giác bên ngoài sẽ tự bong ra, để lộ phần thịt màu trắng kem bên trong, có thể ăn được, có mùi vị giống vị dứa và chuối.
2. Đặc điểm sinh trưởng
Trầu bà thanh xuân có nguồn gốc từ Brazil, là loài ưa khí hậu ấm áp và độ ẩm cao. Nhiệt độ sinh trưởng lý tưởng là 18 – 28°C. Cây chịu nóng khá tốt nhưng không chịu được lạnh, nhiệt độ mùa đông không nên thấp hơn 8 – 10°C (dưới 5°C cây dễ bị tổn thương do lạnh).
Về ánh sáng, cây chịu bóng râm tốt, ưa ánh sáng gián tiếp sáng sủa hoặc bán râm. Tránh ánh nắng trực tiếp gay gắt vì sẽ làm cháy hoặc nâu lá. Cây cần độ ẩm không khí cao (70 – 80%+), nên thường xuyên phun sương nếu không khí khô. Đất trồng cần được giữ ẩm đều liên tục trong mùa sinh trưởng, nhưng đồng thời phải tơi xốp, giàu hữu cơ, thoát nước tốt và hơi chua.
Một đặc điểm thú vị là đây là một trong số ít loài Philodendron không leo mà mọc thẳng đứng như một cây thân gỗ nhỏ.
II. Tác dụng & ý nghĩa của cây
1. Tác dụng
Đây là loài cây kiểng lá đẹp, lá có màu xanh ngọc lục bảo và xanh quanh năm, lá to dễ trồng nên thích hợp trồng trong chậu để trang trí trong nhà, quán trà ca nhạc, sảnh, khách sạn…
Lưu ý độc tính: Tất cả các bộ phận của cây (lá, thân, rễ, hoa, quả xanh) đều chứa tinh thể Calcium Oxalate, gây ngứa rát mạnh nếu nhựa cây tiếp xúc với da hoặc niêm mạc. Ăn phải các bộ phận này (trừ phần thịt quả đã chín hoàn toàn khi vảy tự bong ra) sẽ gây bỏng rát, sưng phồng miệng họng.
2. Ý nghĩa
Đây không chỉ là một loại cây cảnh mà còn là sứ giả của những thông điệp yêu thương. ‘Cây tình yêu’ – cái tên lãng mạn ấy bắt nguồn từ hình ảnh cây trầu bà nép mình, ôm ấp thân cây khác, như một biểu tượng của sự gắn bó keo sơn. Từ Philodendron được ghép bởi ‘phileo’ và ‘dendron’ trong tiếng Hy Lạp, có nghĩa là ‘yêu cây’. Do đó tặng cây này cho người khác để trao gửi một lời chúc phúc, một lời yêu thương thầm lặng.
Trong phong thủy, dáng đứng thẳng, vươn cao của cây còn tượng trưng cho sự phát triển, thịnh vượng. Đặt trầu bà trong phòng khách, là đón vượng khí vào nhà, là cầu mong gia đình êm ấm, hạnh phúc.
III. Hướng dẫn trồng & chăm sóc cây
1. Trồng & chăm sóc
Cây con thường được trồng trong chậu có đường kính từ 20 – 25 cm. Đất trồng là đất thịt pha cát hơi chua (có tính axit, độ pH 5.5 – 7), gợi ý hỗn hợp đất trồng gồm đất mùn lá, đất than bùn và một ít cát sông. Nên đặt chậu cây ở nơi có ánh sáng gián tiếp, nếu trồng ở bãi đất trống trải thì nên che 50% ánh sáng mặt trời, nhất là vào mùa hè nắng gắt.
- Vào mùa hè, cây cần tưới nước thường xuyên (1 – 2 lần / tuần) vào mùa đông thì tưới ít nước hơn. Tưới nước quá nhiều sẽ khiến cây bị bệnh và lá sẽ chuyển sang màu vàng, còn tưới nước quá ít có thể khiến lá rụng.
- Bón phân loãng nửa tháng một lần trong thời kỳ sinh trưởng hoặc sử dụng phân bón NPK 20-20-20 cho đến khi cây được 2 năm tuổi thì thay chậu mới.
- Cây phát triển nhanh, lá mới tiếp tục mọc lên trong khi những lá già ở gốc dần chuyển sang màu vàng nhưng không tự rụng thì cần phải cắt bỏ kịp thời.
- Thay chậu vào mùa xuân, đối với cây non thì thay chậu hàng năm còn với cây trưởng thành thì cứ sau 3 – 4 năm và cũng chỉ thay lớp đất mặt dày 5 cm, đất hơi axit hoặc trung tính (ví dụ mùn lá, than bùn và cát tỷ lệ 4:2:1).
2. Phòng trừ sâu bệnh
Trầu bà thanh xuân có thể gặp một số vấn đề sâu bệnh, đặc biệt khi điều kiện chăm sóc không tối ưu:
- Bệnh hại: Phổ biến là các bệnh đốm lá (nhiều loại: đốm nâu, đốm xám, thán thư), thối mềm/thối gốc (do nấm, vi khuẩn, thường liên quan đến úng nước), mốc xám (khi ẩm ướt, lạnh), và bệnh do virus (gây khảm lá, vàng lá loang lổ, biến dạng). Biện pháp phòng trừ chính là cải thiện môi trường trồng (thông thoáng, thoát nước tốt, ánh sáng phù hợp), vệ sinh, loại bỏ lá/cây bệnh. Khi cần thiết, phun các loại thuốc trừ nấm hoặc vi khuẩn được phép sử dụng và luân phiên thuốc. Đối với bệnh virus, cần nhổ bỏ cây bệnh và diệt côn trùng truyền bệnh (như rệp).
- Sâu hại: Chủ yếu là nhóm chích hút như rệp sáp, rệp vảy, và nhện đỏ. Chúng hút nhựa làm cây yếu đi, gây vàng lá, biến dạng và có thể tạo điều kiện cho nấm bồ hóng phát triển. Kiểm tra thường xuyên, bắt hoặc lau sạch bằng tay/khăn ẩm khi còn ít. Phun dầu khoáng, neem, nước xà phòng hoặc các loại thuốc trừ sâu/nhện được phép sử dụng khi bị nặng.
IV. Phương pháp nhân giống
Thường được sử dụng là giâm cành, gieo hạt, phân chia.
1. Giâm cành
- Giâm đoạn thân: Chọn thân khỏe, cắt đoạn dài 2 – 3 đốt. Cắt bỏ toàn bộ lá. Cắm vào giá thể thoát nước tốt (cát thô…). Giữ ẩm và duy trì nhiệt độ 20 – 25°C. Rễ hình thành sau 20 – 25 ngày. Trồng ra chậu khi chồi non mới mọc dài 3 – 5 cm.
- Giâm cành ngọn: Có thể cắt phần ngọn thân kèm 1 lá và 1 – 2 rễ khí sinh để trồng trực tiếp.
2. Gieo hạt
Ngâm hạt khoảng 8 giờ trước khi gieo để tăng tỷ lệ nảy mầm. Nhiệt độ nảy mầm tốt nhất là 25 – 30°C. Gieo vào giá thể tơi xốp, vô trùng, thoát nước tốt, phủ lớp mỏng (2 – 3mm), giữ ẩm liên tục. Hạt nảy mầm sau 7 – 10 ngày. Khi cây con có 2 – 3 lá thật, bắt đầu bón phân N-K loãng hàng tuần. Cây con cần 1 năm trở lên mới đủ lớn để trồng cố định.
3. Chia cây
Khi cây mẹ khỏe mạnh mọc ra các chồi non ở gốc đã có rễ bất định, có thể tách chồi con kèm rễ này ra để trồng thành cây mới. Thời điểm tốt nhất là vào mùa xuân hoặc mùa mưa. Trồng cây con vào chậu riêng, giữ ẩm và đặt nơi râm mát khoảng 1 tuần trước khi chăm sóc bình thường.
