Trầu bà lá xẻ: Đặc điểm, trồng & chăm sóc, nhân giống

Cây trầu bà lá xẻ (tên khoa học là Monstera deliciosa), với những chiếc lá to bản xẻ thùy và điểm xuyết những hàng lỗ độc đáo tựa mai rùa, là một trong những loài cây cảnh nội thất được yêu thích nhất hiện nay. Trong bài viết này, cây cảnh NTT sẽ giúp bạn hiểu hơn về công dụng cũng như cách trồng, nhân giống hiệu quả nhất.

I. Đặc điểm hình thái & sinh trưởng

1. Đặc điểm hình thái

Trầu bà lá xẻ là một loài cây leo thường xanh, rất được ưa chuộng làm cây cảnh nội thất nhờ hình dáng lá độc đáo, ấn tượng và kích thước lớn. Cây có thân dạng dây leo, mập mạp, màu xanh lục, đường kính thân có thể đạt tới 6 cm và chiều dài thân leo có thể vươn tới 3 – 10 mét hoặc hơn. Trên thân có các đốt rõ ràng, mỗi đốt dài khoảng 6 – 7 cm và thường mang các rễ khí sinh màu nâu, hình trụ mảnh, có thể dài 1 – 2 mét, giúp cây bám vào giá thể hoặc các bề mặt khác. Thân cây có các sẹo lá hình bán nguyệt màu trắng nhạt, xếp vòng quanh thân.

• Lá dày như da, bề mặt bóng.
  • Lá non: Ban đầu có hình trái tim, mép lá nguyên, không có lỗ hoặc vết xẻ.
  • Lá trưởng thành: Rất lớn, phiến lá có đường viền hình trứng rộng hoặc gần tròn, gốc hình tim, chiều rộng phiến lá có thể đạt 40 – 60 cm. Mặt trên lá màu xanh lục nhạt, bóng; mặt dưới màu trắng xanh. Điểm đặc trưng nhất là mép lá xẻ sâu dạng lông chim không đều, và trên bề mặt phiến lá giữa các gân chính xuất hiện các lỗ thủng lớn, hình tròn hoặc bầu dục ngang. Gân giữa và các gân bên cấp 1 (8 – 10 cặp) nổi rõ ở cả hai mặt.
  • Cuống lá: Dài, có thể tới 1 mét, màu xanh lục, bề mặt hơi nhám. Mặt trên cuống phẳng, rộng 4 – 5cm; mặt dưới tròn tù. Gốc cuống rất rộng, gập lại ôm lấy thân, xếp lớp như vảy cá. Phần bẹ lá ở gốc cuống rộng, thuôn hẹp dần lên trên và sẽ rụng đi khi lá già, để lại vết sẹo có mép hơi lượn sóng trên cuống.
• Cụm hoa (Mo và Bông mo):
  • Cuống cụm hoa: Dài 15 – 30 cm, đường kính 1 – 3 cm, màu xanh lục, bề mặt nhám.
  • Mo hoa hình trứng rộng, dạng thuyền, gần như đứng thẳng, đầu mo có mũi nhọn. Kích thước mo hoa lớn, dài 20 – 25 cm, rộng 15 – 17.5 cm khi mở phẳng, có màu trắng kem ngả vàng nhạt.
  • Bông mo hình trụ hoặc gần trụ, dài 17.5 – 20 cm, đường kính 4 – 5 cm, màu vàng nhạt. Bông mo chứa rất nhiều hoa nhỏ li ti.
    • Hoa đực: Chỉ nhị dạng sợi, phấn hoa màu trắng vàng.
    • Hoa cái: Bầu nhụy hình con quay, dài 7 – 8 mm; đầu nhụy nhỏ, hình dải, màu vàng, hơi lồi.
• Quả là một cụm quả mọng dạng trụ (giống bắp ngô), hình thành từ sự phát triển của toàn bộ bông mo sau khi thụ phấn. Cụm quả có màu xanh lục khi còn non, chuyển sang vàng nhạt khi chín.
  • Mùi vị và Ăn được: Quả chín có mùi thơm đặc trưng giống như mùi dứa (thơm) và chuối kết hợp, do đó cây còn có tên gọi khác là “Bồng Lai Tiêu” (chuối của chốn bồng lai). Quả có thể ăn được khi đã chín hoàn toàn.
  • Lưu ý về độc tính của quả: Quả chưa chín chứa nhiều tinh thể canxi oxalat, có thể gây kích ứng mạnh cho da và niêm mạc (cảm giác ngứa, rát). Nếu tiếp xúc lượng lớn có thể gây đỏ da, ngứa ngáy, sưng viêm niêm mạc. Cần cẩn thận không để trẻ em hoặc thú cưng ăn phải quả xanh.

Cây thường ra hoa vào khoảng tháng 8 – 9. Quả sẽ chín vào năm sau đó.

2. Đặc điểm sinh trưởng

Cây trầu bà lá xẻ có nguồn gốc từ các khu rừng mưa nhiệt đới ở Mexico và Trung Mỹ, hiện được trồng rộng rãi làm cảnh ở nhiều vùng nhiệt đới trên thế giới. Đây là loài cây ưa môi trường ấm áp, ẩm ướt và có bóng râm tương đối. Cây không chịu được lạnh và kỵ ánh nắng mặt trời gay gắt, cũng như điều kiện khô hạn kéo dài. Đất trồng lý tưởng cho trầu bà lá xẻ là loại đất ẩm nhưng thoát nước tốt, có độ pH từ chua đến trung tính.

Đối với các giống đột biến có mảng lá màu trắng (Monstera deliciosa var. borsigianaata), phần lá màu trắng là do thiếu diệp lục, không thể quang hợp, do đó những cây này thường sinh trưởng chậm hơn giống gốc. Các mảng trắng trên lá cũng nhạy cảm hơn, rất dễ bị cháy nắng.

Về tốc độ phát triển, trong điều kiện tối ưu, một cây có thể phát triển thêm chiều dài khoảng 30 – 60 cm mỗi năm và ra lá mới sau vài tháng. Nếu được chăm sóc cẩn thận, cây trồng trong nhà có thể sống rất lâu, lên đến 40 năm.

II. Tác dụng & ý nghĩa trồng cây

1. Tác dụng

Trầu bà lá xẻ không chỉ là một loài cây cảnh độc đáo mà còn mang lại một số lợi ích thiết thực cho không gian sống và có giá trị ẩm thực đặc biệt ở một số vùng.

1.1. Trang trí

Với hình dáng lá đặc trưng, xẻ thùy và có những hàng lỗ độc đáo tựa như mai rùa, cùng với thân leo mập mạp và những chiếc rễ khí sinh ấn tượng, đây là một trong những loài cây cảnh lá trồng trong nhà rất được ưa chuộng. Cây có khả năng chịu bóng tốt, mang lại vẻ đẹp nhiệt đới, mạnh mẽ và cảm giác ổn định, yên bình cho không gian nội thất.

1.2. Thanh lọc không khí

Cây được cho là có khả năng thanh lọc không khí hiệu quả. Cây có thể hấp thụ một số khí độc hại thường có trong nhà như formaldehyde. Ngay cả trong điều kiện ánh sáng yếu, cây vẫn có thể hấp thụ một lượng đáng kể khí CO2, đồng thời giúp làm ẩm không khí và bổ sung oxy, góp phần tạo nên một môi trường sống trong lành hơn.

1.3. Ảm thực

Ở một số quốc gia nhiệt đới như các nước Trung Mỹ, Ấn Độ, Úc, cây được trồng để thu hoạch quả. Quả (thực chất là một cụm quả) khi chín hoàn toàn có thể ăn tươi như một món tráng miệng, được mô tả là có hương vị giống như sự kết hợp giữa dứa và chuối, chứa vitamin C, thiamine, phốt pho, canxi cùng các chất dinh dưỡng khác. Lưu ý: Chỉ ăn quả khi đã chín hoàn toàn.

2. Ý nghĩa

III. Hướng dẫn trồng & chăm sóc cây

Cây ưa đất rất tơi xốp, thoáng khí, thoát nước tốt và giàu mùn hữu cơ. Bạn có thể dùng đất trộn sẵn cho cây kiểng lá hoặc tự trộn theo công thức như: 2 phần đất lá mục, 1 phần than bùn, 1 phần cát và 1 phần phân hữu cơ. Đối với giống đột biến lá trắng, hỗn hợp có thể bao gồm xơ dừa, đá perlite, vỏ thông và một ít phân trùn. Quan trọng nhất là đảm bảo thoát nước tốt để tránh úng rễ, có thể lót một lớp sỏi nhẹ hoặc viên đất nung dưới đáy chậu.

• Ánh sáng lý tưởng là ánh sáng gián tiếp, sáng sủa. Cây có thể chịu được bóng râm một phần, nhưng có ánh sáng lá sẽ phát triển đẹp hơn và cây cứng cáp hơn. Tránh ánh nắng mặt trời trực tiếp gay gắt, nhất là nắng hè, có thể gây cháy lá. Đối với giống lá trắng, nhu cầu ánh sáng nhiều hơn một chút so với cây xanh hoàn toàn do phần lá trắng không quang hợp được, nhưng vẫn phải tránh nắng trực tiếp. Tránh đặt cây gần luồng gió trực tiếp từ máy điều hòa hoặc lò sưởi.
• Tưới nước điều độ theo nguyên tắc “đất hơi khô rồi mới tưới”. Vào mùa sinh trưởng, tưới khoảng 1 – 2 lần/tuần, khi lớp đất mặt khô khoảng 2 – 3 cm. Tưới đẫm cho đến khi nước chảy ra từ lỗ thoát nước dưới đáy chậu. Vào mùa đông, giảm tần suất tưới xuống còn khoảng 10 – 14 ngày một lần hoặc hơn, tùy thuộc vào độ khô của đất.
• Nhiệt độ phòng thông thường, khoảng 18 – 30°C (lý tưởng 20 – 26°C) là phù hợp cho cây. Tránh sự thay đổi nhiệt độ đột ngột và không nên < 15°C (tối thiểu 10°C).
• Cây ưa độ ẩm không khí cao (lý tưởng 40 – 60% hoặc hơn, đặc biệt với giống lá trắng). Trong điều kiện không khí khô (nhất là mùa dùng máy sưởi hoặc phòng máy lạnh), nên thường xuyên phun sương cho lá.
• Bón phân cho cây trong giai đoạn sinh trưởng (tháng 3 – 4 đến tháng 8 – 9), khoảng mỗi 2 – 4 tuần một lần. Sử dụng phân bón dạng lỏng cân đối cho cây kiểng lá. Đối với cây già, có thể bổ sung bằng cách phun phân bón lá. Ngừng bón phân vào mùa thu và đông.
• Cắt tỉa giúp duy trì hình dáng đẹp, kiểm soát kích thước và khuyến khích cây phát triển rậm rạp hơn. Thời điểm tốt nhất là vào mùa sinh trưởng (tháng 5 – 9). Cắt bỏ những lá già, vàng úa, hư hỏng hoặc những cành mọc quá dài, lộn xộn.

• Cây non có thể cần thay chậu hàng năm. Cây trưởng thành hơn thì thay chậu mỗi 2 – 3 năm một lần, hoặc khi thấy rễ đã chiếm hết chậu, mọc ra khỏi lỗ thoát nước. Khi thay chậu, nhẹ nhàng lấy cây ra, có thể loại bỏ 1/3 đất cũ ở bầu rễ và tỉa bớt những rễ già, hỏng (nếu cần). Không bón phân ngay sau khi thay chậu mà đợi khoảng 1 – 2 tuần.

Trầu bà lá xẻ có thể gặp một số loại sâu bệnh như rệp sáp, nhện đỏ (đặc biệt khi không khí khô), bọ trĩ, hoặc rệp trắng. Bệnh thường gặp là thối rễ (do tưới quá nhiều hoặc đất không thoát nước), đốm lá.

• Phòng trừ: Giữ cây khỏe mạnh, môi trường thông thoáng, sạch sẽ, tránh tưới quá nhiều. Thường xuyên kiểm tra lá (nhất là mặt dưới) để phát hiện sớm. Cách ly cây mới mua hoặc cây bị bệnh.
• Xử lý: Với côn trùng, có thể rửa trôi bằng vòi nước mạnh, lau bằng khăn tẩm cồn hoặc dung dịch xà phòng nhẹ, hoặc dùng dầu neem, thuốc trừ sâu phù hợp.
• Các vấn đề khác: Lá vàng (có thể do thừa/thiếu nước, thiếu sáng, sốc nhiệt, thiếu dinh dưỡng). Lá bị rách, xoăn (thiếu nước, độ ẩm thấp, nhiệt độ khắc nghiệt, sâu bệnh). Đốm nâu/đen (thừa nước, bệnh nấm, cháy nắng).

IV. Phương pháp nhân giống

Trầu bà lá xẻ có thể được nhân giống bằng nhiều phương pháp như giâm cành (trong đất hoặc nước), chiết cành trên không, tách bụi (chia thân rhesus), và gieo hạt. Thời điểm tốt nhất thường là vào mùa xuân hoặc đầu hè. Đối với các giống đột biến lá trắng, nhân giống vô tính (giâm cành, chiết cành, tách bụi trừ gieo hạt) là cách duy nhất để đảm bảo cây con giữ được đặc tính đốm lá của cây mẹ.

1. Giâm cành

Đây là phương pháp phổ biến và dễ thành công. Chọn những đoạn thân ngọn hoặc thân bánh tẻ khỏe mạnh, dài khoảng 10 – 15cm, có ít nhất 1 – 3 mắt lá. Nên giữ lại 1 – 2 lá ở phần ngọn và tỉa bớt lá ở các mắt phía dưới. Đối với giống lá trắng, chọn cành giâm có cả phần xanh và trắng trên lá và thân; tránh cành có lá hoàn toàn trắng vì chúng khó phát triển do thiếu diệp lục.

• Giâm trong đất: Có thể để vết cắt se khô tự nhiên trong vài giờ. Nhúng gốc cành vào hormone kích rễ (nếu có). Cắm cành giâm vào giá thể tơi xốp, ẩm (ví dụ: cát, hỗn hợp perlite và xơ dừa, rêu sphagnum hoặc đất trồng thông thường). Giữ ẩm liên tục cho giá thể (có thể trùm túi nilon có lỗ thoáng lên chậu giâm), đặt ở nơi ấm áp (20 – 25°C), có ánh sáng gián tiếp, sáng sủa. Rễ thường bắt đầu hình thành sau khoảng 4 – 8 tuần.
• Giâm trong nước: Cắm phần gốc cành giâm (đã tỉa lá) vào bình nước sạch, đảm bảo mắt lá ngập trong nước nhưng lá không chạm nước. Thay nước mỗi 3 – 4 ngày hoặc khi thấy nước đục. Đặt bình ở nơi ấm, có ánh sáng gián tiếp. Rễ sẽ dần xuất hiện. Khi rễ dài khoảng 8cm và có các rễ phụ (thường sau 4 – 6 tuần), có thể chuyển sang trồng trong đất. Sau khi trồng đất thì cần duy trì độ ẩm cao để cây không bị sốc.

2. Chiết cành

Phương pháp này khá đơn giản, đặc biệt hiệu quả với giống lá trắng. Chọn một mắt lá khỏe mạnh trên thân, dùng dao sắc rạch một vết nhỏ hoặc khoanh một vòng vỏ nông ngay dưới mắt lá đó. Bó một nắm rêu sphagnum đã làm ẩm (hoặc đất ẩm) quanh vết cắt/khoanh vỏ, sau đó dùng màng nilon trong suốt bọc kín lại, buộc chặt hai đầu. Đục vài lỗ nhỏ trên nilon để thoáng khí và có thể phun thêm nước giữ ẩm cho bầu chiết nếu thấy khô. Sau vài tuần đến một tháng, rễ sẽ bắt đầu mọc ra từ mắt lá trong bầu chiết. Khi rễ đã phát triển đủ nhiều và khỏe mạnh, cắt cành chiết ra khỏi cây mẹ (ngay phía dưới bầu rễ) và đem trồng vào chậu mới.

3. Tách bụi

Phương pháp này phù hợp khi cây đã phát triển thành bụi lớn, có nhiều thân rễ (củ). Khi thay chậu, nhẹ nhàng lấy toàn bộ cây ra khỏi chậu cũ, rũ bỏ bớt đất để lộ rõ phần thân rễ. Dùng dao sắc, sạch để chia tách thân rễ thành nhiều phần, đảm bảo mỗi phần đều có rễ và ít nhất một vài chồi hoặc lá khỏe mạnh. Có thể rắc bột than củi hoặc thuốc trừ nấm vào vết cắt để tránh nhiễm khuẩn. Trồng các phần đã tách vào chậu riêng với đất mới.

4. Gieo hạt

Phương pháp này phức tạp, tốn thời gian và thường chỉ dành cho những người có kinh nghiệm hoặc muốn trải nghiệm, cũng không phù hợp để nhân giống đột biến. Cây rồng trong nhà rất hiếm khi ra hoa và đậu quả. Nếu có hạt, cần thụ phấn nhân tạo cho hoa (thường vào buổi sáng và chiều). Hạt mất khoảng 15 tháng để chín. Trước khi gieo, ngâm hạt trong nước ấm 40°C khoảng 10 giờ. Gieo hạt vào giá thể đã khử trùng, giữ nhiệt độ 20 – 25°C và độ ẩm trên 80% (có thể phủ nilon). Hạt nảy mầm sau khoảng 20 – 25 ngày. Khi cây con cao khoảng 10cm và có 2 lá thật thì có thể đem trồng vào chậu riêng.