Phong lá đỏ: Đặc điểm, tác dụng, cách trồng & chăm sóc

Cây phong lá đỏ là một loại cây rụng lá được tìm thấy ở Bắc Mỹ, nó là biểu tượng của Canada, xuất hiện trên lá cờ của nước này. Đặc điểm của cây phong đỏ không thể nhầm lẫn, đó là vì toàn bộ những chiếc lá trên cây sẽ chuyển sang màu đỏ tươi trước khi rụng, tạo nên một khung cảnh cực kỳ tráng lệ.

Một điểm đặc biệt nữa là nó có khả năng chịu lạnh tới -32°C. Các loài trong chi Phong (Acer) với hơn 200 loài cũng không giống nhau về phương pháp trồng trọt, thời điểm rụng lá, kích thước hoặc hình dạng. Điểm chung duy nhất của những loài trong chi này là màu lá rất đẹp.

I. Đặc điểm hình thái & sinh trưởng

1. Đặc điểm hình thái

Phong đỏ (hay Thích đỏ), tên khoa học Acer rubrum, là cây gỗ lớn, rụng lá theo mùa. Cây có thể đạt chiều cao từ 12 đến 27 mét (cá biệt có cây cao tới 30m), đường kính thân có thể đạt 60cm hoặc hơn. Tán cây có hình tròn hoặc hình elip, có thể rộng tới 12 mét. Thân cây thường mọc thẳng, vỏ cây có màu nâu sẫm. Gỗ Phong đỏ được đánh giá là cứng và có vân đẹp.

• Cành nhánh thường nhẵn, không có lông, trên vỏ cành có nhiều lỗ vỏ rõ ràng. Cành non ban đầu có màu xanh lục, sau đó khi tiếp xúc với ánh nắng sẽ chuyển dần sang màu đỏ rồi màu nâu khi già đi. Chồi non mới nhú vào mùa xuân thường có màu đỏ nhạt.
• Lá mọc đối, xếp khá dày đặc trên cành. Cuống lá dài. Phiến lá có hình dạng đặc trưng là hình chân vịt, xẻ thành 3 đến 5 thùy sâu, chiều dài của phiến lá từ 5 đến 10 cm. Các thùy lá thường có hình tam giác-trứng, đầu thùy nhọn, mép lá có răng cưa.
  • Lá non mới mọc vào mùa xuân thường có mặt trên hơi ánh màu đỏ. Vào mùa hè, lá có màu xanh lục đậm ở mặt trên, trong khi mặt dưới lá có màu xanh xám bạc hoặc xanh tro. Điểm trang trí nổi bật và giá trị nhất của cây là vào mùa thu, lá sẽ đồng loạt chuyển màu rực rỡ, từ màu xanh vàng sang màu vàng óng rồi cuối cùng là màu đỏ tươi hoặc cam đỏ rất đẹp mắt. Thời gian lá giữ màu đẹp kéo dài và cây rụng lá muộn.
• Hoa thường mọc thành cụm dày đặc ở các đốt cành, đặc biệt là nở rất sớm vào đầu mùa xuân (thường là tháng 3 – 4), trước khi lá non xuất hiện. Hoa có kích thước nhỏ, thường có hương thơm nhẹ. Màu sắc hoa phổ biến nhất là màu đỏ, đôi khi có thể gặp cây có hoa màu vàng nhạt.
  • Hoa có cấu trúc điển hình của chi Phong, thường có 5 lá đài, 5 cánh hoa nhỏ. Cuống hoa có màu đỏ nhạt, ban đầu ngắn sau đó sẽ dài dần ra. Hoa có thể là hoa đực, hoa cái hoặc hoa lưỡng tính trên cùng một cây hoặc khác cây tùy thuộc vào từng cá thể.
• Quả thuộc dạng quả cánh kép, rất đặc trưng của các loài Phong. Mỗi quả gồm hai hạt dính liền với nhau ở gốc, mỗi hạt lại có một cánh mỏng kéo dài giúp quả có thể bay theo gió để phát tán. Quả thường có màu đỏ khi còn non và cả khi gần chín. Chiều dài của cả cụm quả cánh kép khoảng 2.5 – 5 cm. Quả thường chín vào cuối mùa xuân đến đầu mùa hè (khoảng cuối tháng 5 đến đầu tháng 6) và có thể còn treo lại trên cây một thời gian dài cho đến mùa đông.
• Hạt: Mỗi phần của quả cánh (mỗi bên) chứa một hạt.

Phong đỏ có tuổi thọ khá cao (khoảng 100 năm). Tốc độ sinh trưởng trung bình hàng năm khoảng 0.6 – 1 mét trong điều kiện thuận lợi.

Màu sắc của lá chuyển sang màu đỏ hoặc vàng là do trong lá có chứa một số yếu tố vật chất quyết định màu sắc (diệp lục). Anthocyanin có màu đỏ và sẽ chuyển sang màu tím khi tiếp xúc với kiềm còn Carotene có màu cam hoặc màu vàng. Vào mùa xuân, những chiếc lá mới sẽ có màu hơi đỏ chủ yếu là do anthocyanin, khi lá già và bắt đầu quang hợp để tổng hợp một lượng lớn lục lạp và diệp lục thì dần chuyển sang màu xanh lục. Vào mùa thu, khi nhiệt độ giảm xuống, cây ngừng tổng hợp chất diệp lục và lục lạp bắt đầu phân hủy thành năng lượng dự trữ để chuẩn bị cho mùa đông. Kết quả là lá lại có màu sắc của anthocyanin và caroten, nếu tỷ lệ anthocyanin lớn thì lá màu đỏ là chủ yếu còn nếu tỷ lệ carotene lớn thì lá sẽ có màu vàng là chủ yếu, nếu tỷ lệ của cả 2 bằng nhau thì lá sẽ có màu vàng cam.

Anthocyanin và carotene được chuyển hóa từ đường nên muốn lá cây có màu đỏ thì cần chuyển hóa nhiều anthocyanin hơn, nó phụ thuộc vào sự chênh lệch nhiệt độ và độ ẩm không khí cao.

2. Đặc điểm sinh trưởng

Phong đỏ có nguồn gốc từ các vùng cận nhiệt đới, ưa khí hậu ấm áp và ẩm ướt. Cây rất chịu lạnh (cây trưởng thành có thể chịu được nhiệt độ xuống tới -34°C) và chịu được sương giá khắc nghiệt.

Đất trồng không quá khắt khe nhưng cây phát triển tốt nhất trên đất có tính axit hoặc hơi chua, đồng thời phải màu mỡ, giàu mùn và thoát nước tốt; đất có tính axit sẽ giúp lá mùa thu có màu đỏ đẹp hơn. Phong đỏ có sức sống mạnh mẽ và khả năng chống chịu tốt với các khí độc hại trong không khí (như SO2, thậm chí có thể hấp thụ khí Clo), do đó rất thích hợp trồng làm cây xanh đô thị giúp cải thiện và bảo vệ môi trường.

II. Tác dụng & ý nghĩa của cây

1. Tác dụng

1.1. Giá trị kinh tế

• Nhựa của cây được sử dụng để sản xuất xi-rô hoặc đường vì nó ít đường hơn so với các loài phong khác. Bánh quy lá phong là loại bánh quy có nhân của Canada (Quebec) với nhân kem có hương vị xi-rô. Những chiếc bánh quy cũng có hình chiếc lá phong, biểu tượng quốc gia của Canada.
• Gỗ được sử dụng cho nhiều mục đích khác nhau, dác gỗ màu trắng, tâm gỗ màu đỏ nhạt, thớ mịn, nhìn chung dễ gia công, chủ yếu làm cửa, bệ.
• Chiết xuất polyphenol, Maplexin F trong vỏ cây có thể chống oxy hóa.

1.2. Giá trị làm cảnh

Cây có thể chịu đựng tốt với các điều kiện khí hậu và môi trường của thành phố, rất thích hợp làm cây trồng dọc theo đại lộ hoặc trong công viên và cảnh quan đô thị, đặc biệt là trên những con đường hẹp và khu dân cư vì cây có tán lá khá hẹp.

2. Ý nghĩa

III. Hướng dẫn trồng & chăm sóc cây

·  Tốt nhất là trồng cây vào mùa đông khi cây đang trong giai đoạn ngủ nghỉ để tăng tỷ lệ sống. Chọn đất tơi xốp, có tính axit yếu và thoát nước tốt. Tránh đất kiềm hoặc đất bị nén chặt.

Đào hố trồng, ở giữa hố vun một ít đất mặt thành ụ nhỏ để rễ cây dễ dàng tỏa ra. Đặt cây giống vào (hướng mặt đẹp nhất ra ngoài), rải đều rễ, sau đó lấp đất mặt xung quanh rễ trước, vừa lấp vừa nén nhẹ và chỉnh cây cho thẳng đứng. Trong quá trình lấp, thỉnh thoảng nhấc nhẹ cây lên vài lần để đất lèn chặt vào rễ. Đất xung quanh rễ phải là đất mặt đã được xử lý. Cuối cùng lấp đất thịt lên trên và tạo một gờ đất (vành) xung quanh hố trồng để tiện tưới nước. Không trồng quá sâu, đảm bảo sau khi tưới nước và đất lún xuống, cổ rễ của cây ngang bằng với mặt đất.

• Phong đỏ thuộc loại ưa phân và cần được bón phân khoảng 6 lần trong một năm để đảm bảo lá lên màu đẹp và cây sinh trưởng tốt. Phân bón tổng hợp đơn thuần không đủ, cần bổ sung phân động vật (phân chuồng) chứa các vi lượng cần thiết.
  • Bón lót (Cuối đông/đầu xuân): Bón phân hữu cơ như khô dầu (bánh dầu).
  • Sau khi hoa tàn (Tháng 4): Bón Sunfat sắt (FeSO4) kết hợp với phân NPK tổng hợp.
  • Hàng tháng (Trừ tháng 7, 8, 9 nóng nhất): Bón thúc bằng phân NPK tổng hợp.
  • Cuối thu: Bón phân hữu cơ (phân chuồng) quanh gốc. Liều lượng tham khảo: Phân NPK khoảng 100g/cây, phân chuồng khoảng 1kg/cây (tùy kích thước cây).

Đào rãnh hình vòng xung quanh gốc cây (theo mép tán), sâu khoảng 10 – 15cm, rải phân đều vào rãnh, trộn với đất rồi lấp lại. Kích thước rãnh tăng dần theo độ lớn của cây. Việc bón phân đúng cách giúp lá mùa thu có màu sắc tươi sáng, rực rỡ, giữ màu lâu và rụng lá muộn hơn.

Luôn giữ vườn cây sạch sẽ, thông thoáng, kịp thời loại bỏ cành lá khô, cây bị bệnh nặng để hạn chế nguồn bệnh và nơi trú ẩn của sâu.

IV. Phương pháp nhân giống

Các phương pháp nhân giống cây phong lá đỏ là gieo hạt, ghép và giâm cành.

1. Gieo hạt

Khi quả chín thì thu hoạch quả và lấy hạt, tốt nhất là gieo luôn để tỷ lệ nảy mầm cao nhất. Ngoài ra có thể bảo quản hạt giống trong 1 – 2 năm. Gieo hạt vào đất cát, phủ lớp đất mịn dày 2 cm sau khi gieo và tưới nước. Do hạt thường ở trạng thái ngủ nên nó cần được phân tầng ở nhiệt độ thấp trước khi gieo khoảng 30 – 40 ngày (cho vào tủ lạnh để đẩy nhanh quá trình ngủ đông), trước khi làm lạnh thì khử trùng trước bằng thuốc tím 0,5% trong 20 phút, rửa sạch bằng nước sạch, sau đó sấy khô.

2. Ghép cành

Nên sử dụng gốc ghép là cây phong nhật (tên khoa học Acer palmatum) hoặc phong Trung Quốc (Acer sinense) sống được 2 – 4 năm tuổi, ghép vào tháng 3 – 4, phương pháp này thường áp dụng ở một số loài quý hiếm. Đầu mùa hè là thời kỳ sinh trưởng cao điểm nên có nhiều nụ, chọn những nụ có cuống lá dài 1cm.

3. Giâm cành

Việc giâm cành thường được thực hiện vào mùa mưa từ tháng 6 – tháng 7. Chọn những cành khỏe dài khoảng 20 cm và có 2 – 3 chồi để cắt, nhúng nhanh vào bột axit axetic naphthalene 1000 mg/kg hoặc dung dịch kích rễ rồi giâm vào đất hỗn hợp đá vermiculite (hoặc đá trân châu) và đất than bùn. Chú ý che bóng, phun nước giữ ẩm, khoảng 1 tháng sau cành sẽ bắt đầu bén rễ. Trước khi gieo thì nên khử trùng đất bằng dung dịch thuốc diệt nấm carbendazim 80% tỷ lệ 1:1000 lần nước và để khô 1 – 2 ngày.