Hoa mộc miên hay còn gọi là hoa gạo, tên khoa học của nó là Bombax ceiba. Cây gạo không còn xa lạ gì đối với mọi người dân Việt Nam khi nó xuất hiện trong các bài thơ miêu tả miền quê Việt Nam ngày xưa, với hình ảnh những cây gạo đầu làng và mái đình cổ.
Hoa gạo nở vào tháng 3 mùa hè, hoa màu đỏ trắng hồng vàng đủ sắc màu, mang lại sự tươi mới báo hiệu mùa hè sắp bắt đầu. Loài thực vật này không chỉ được trồng tự nhiên mà còn được trồng chậu làm cây cảnh sân vườn hoặc ven đường, công viên, danh lam thắng cảnh và khu dân cư. Ngoài ra, nghiên cứu còn cho thấy mộc miên có khả năng hấp thụ kim loại nặng rất tốt.
Contents
I. Đặc điểm hình thái & sinh trưởng
1. Đặc điểm hình thái
Hoa gạo là cây thân gỗ lớn rụng lá, cao tới 25 mét. Vỏ cây màu trắng xám, thân cây non thường có gai thô hình nón; cành nhánh mọc ngang.
- Lá kép chân vịt, lá chét 5 – 7. Lá chét hình mác thuôn dài, dài 10 – 16 cm, rộng 3.5 – 5.5 cm, đầu lá nhọn dần, gốc lá rộng hoặc thon dần, mép lá nguyên, hai mặt không có lông. Gân bên lông chim 15 – 17 cặp, hướng lên trên, giữa chúng có 1 gân bên cấp 2 mảnh hơn. Gân mạng lưới rất dày đặc, cả hai mặt hơi lồi lên. Cuống lá dài 10 – 20 cm; cuống lá chét dài 1.5 – 4 cm; lá kèm nhỏ.
- Hoa mọc đơn độc ở nách lá đầu cành, thường màu đỏ, đôi khi màu đỏ cam, đường kính khoảng 10 cm. Lá đài dài 2 – 3 cm, mặt ngoài không lông, mặt trong phủ dày lông ngắn màu vàng nhạt. Thùy đài 3 – 5, hình bán nguyệt, cao 1.5 cm, rộng 2.3 cm. Cánh hoa dày thịt, hình trứng ngược, dài 8 – 10 cm, rộng 3 – 4 cm, hai mặt có lông tơ hình sao, mặt trong thưa hơn. Ống nhị ngắn, chỉ nhị khá dày, gốc dày, phía trên thon dần. Một phần chỉ nhị vòng trong phía trên chia 2 nhánh. 10 nhị ở giữa ngắn hơn, không phân nhánh. Nhị vòng ngoài nhiều, hợp thành 5 bó, mỗi bó có trên 10 chỉ nhị, dài hơn. Vòi nhụy dài hơn nhị. Loài này ở vùng khô nóng, hoa thường nở trước khi ra lá.
- Quả nang hình chữ nhật, đầu tù, dài 10 – 15 cm, đường kính 4.5 – 5 cm, phủ dày lông tơ màu trắng xám và lông tơ hình sao. Hạt nhiều, hình trứng ngược, nhẵn. Thời kỳ ra hoa từ tháng 3 – tháng 4, quả chín vào mùa hè.
2. Đặc điểm sinh trưởng
Nó có nguồn gốc từ Ấn Độ, nằm trong vùng nhiệt đới gió mùa. Dựa trên điều kiện tự nhiên đó, nó thường rụng lá vào mùa khô để giảm lượng nước bốc hơi, phát triển lại vào mùa mưa (tháng 6 – tháng 10) để dự trữ chất dinh dưỡng. Trong tự nhiên, cây mọc ở các thung lũng ở độ cao dưới 1.400 – 1.700 mét so với mực nước biển. Yêu cầu không khắt khe, đất cát hay đất sét nặng đều phù hợp nhưng nó thích đất chua hoặc trung tính, chịu hạn tốt, chịu ẩm kém.
II. Tác dụng & ý nghĩa của cây
1. Tác dụng
1.1. Làm cảnh
Cây có dáng đẹp, phần gốc to hơn thân, tán cây xếp lớp, hoa nở màu đỏ tươi rất đẹp, có thể trồng riêng trong chậu để ngắm cảnh hoặc có thể trồng thành hàng làm cây ven đường.
1.2. Làm nguyên liệu
Cây gạo không chỉ mang vẻ đẹp đặc trưng mà còn có nhiều giá trị sử dụng đa dạng trong đời sống và kinh tế:
- Gỗ cây tương đối nhẹ, thường được dùng làm vật liệu xây dựng như ván khuôn, cốt pha, hoặc để đóng đồ nội thất đơn giản, thùng hộp, vật liệu đóng gói, que diêm, và cả quan tài. Nó cũng được dùng làm đồ chơi, thuyền độc mộc (ca nô), phao, mái chèo và là nguyên liệu sản xuất bột giấy.
- Hạt ép để thu được dầu bông gòn (kapok oil). Loại dầu này có thể sử dụng thay thế dầu hạt bông trong một số ứng dụng thực phẩm, công nghiệp và đặc biệt là trong sản xuất xà phòng.
- Nhựa cây đôi khi được dùng thay thế cho gum arabic (kẹo cao su tự nhiên). Trong y học dân gian, nhựa cây còn được dùng để điều trị chứng đổ mồ hôi, tiêu chảy và một số mục đích khác.
- Hoa và lá là nguồn thức ăn cho gia súc.
- Bông gòn (từ quả):
- Sợi nhồi: Phần bông sợi bên trong quả có đặc tính rất mềm, nhẹ, không thấm nước nhưng lại thấm dầu tốt, và có khả năng nổi (chịu được trọng lượng gấp 30 lần chính nó trong nước biển). Do đó, bông gòn là vật liệu lý tưởng để nhồi vào áo phao, đệm, gối và các vật dụng cách âm, cách nhiệt. (Sợi bông gòn ngắn và giòn nên thường không dùng để dệt vải).
- Trồng nấm: Bông gòn chứa nhiều cellulose, có thể được sử dụng làm giá thể để trồng một số loại nấm.
1.3. Làm thuốc
Vỏ cây được sử dụng làm thuốc dân gian giúp điều trị sưng tấy do va đập hoặc viêm dạ dày mãn tính, chữa tiêu chảy, kiết lỵ, liệt, viêm gân. Hoa giúp cầm máu, lợi tiểu. Rễ dùng để điều trị loét dạ dày, quả non được dùng chữa bệnh mãn tính ở thận. Hạt được dùng làm thuốc cùng với hoắc hương để điều trị bệnh lậu. Người Orang Azli, Malaysia còn dùng lá tươi ngâm nước, đun sôi và tắm để chữa đau nhức.
2. Ý nghĩa
Ý nghĩa của hoa mộc miên là hãy trân trọng những người xung quanh. Người ta nói rằng ngày 11/4 là ngày hoa gạo nở rộ, nhắc nhở bản thân mình hãy luôn sống như mùa hạ đầy nắng.
III. Hướng dẫn trồng & chăm sóc cây
Nên trồng ngoài trời, kch thước hố trồng vườn cho mỗi cây là 60 cm × 60 cm × 60 cm, khi cây con cao 1.5 – 1.8m thì đào lên và tăng khoảng cách giữa các cây lên 7 – 10 mét, sau đó tưới nước toàn bộ diện tích trồng 1 lần rồi duy trì tưới nước 2 – 3 lần/tháng vào mùa khô. Bón phân quanh gốc và cách gốc khoảng 30cm, trước khi cây con ra hoa có thể ưu tiên phân đạm, đến giữa tháng 7 thì bón phân hỗn hợp NPK, đến giữa tháng 9 thì bón kali để giúp cây chống chịu rét tốt.
Phòng trừ sâu bệnh
Giai đoạn cây con chủ yếu bị bệnh đốm lá và bệnh thán thư. Sau khi phát hiện, cần nhổ bỏ ngay cây bệnh và phun cho những cây chưa bị bệnh dung dịch Thiophanate-methyl 70% WP pha loãng 1:800 lần nước, hoặc Chlorothalonil 75% WP pha loãng 1:1000 lần, định kỳ cách 10 ngày một lần, phun tổng cộng 2 – 3 lần để phòng trừ bệnh lây lan.
Côn trùng gây hại là bọ sừng dài, thường xuyên xâm nhập vào gốc cây ở độ cao khoảng 1 – 2 mét so với mặt đất. Nó còn đẻ trứng trên bề mặt thân cây và nở ra những con sâu đục vào thân, hút nhựa. Khi đến giai đoạn nhộng thì xuống đất và nằm yên ở gốc cây. Nếu cây không được bảo vệ có thể bị chết. Bạn có thể bôi dầu cao su trộn với thuốc trừ sâu vào các lỗ, sau đó phủ bụi bẩn hoặc dăm gỗ lên, nhớ kiểm tra lại thường xuyên.
IV. Phương pháp nhân giống
1. Gieo hạt
Quả thường chín từ cuối tháng 5 đến cuối tháng 6, lớp vỏ bên ngoài chuyển từ màu xanh sang màu nâu nhạt, quả nứt ra, bông và hạt nằm rải rác dưới đất. Nên thu hoạch hạt khi quả gần chín nhưng trước khi nó tách ra, để tránh hạt bay theo gió. Quả sau khi thu hoạch thì đem phơi nắng vài ngày rồi tách lấy hạt.
Đầu tiên ngâm hạt trong nước ấm 50°C trong 24 giờ (để nước nguội tự nhiên). Gieo theo hàng cứ 35 cm mở một hàng, gieo sâu 3 – 4 cm và cách nhau ~ 10cm rồi phủ đất dày 1 cm lên, giữ ẩm cho đất sau khi gieo, có thể nảy mầm sau 5 – 6 ngày và hoàn thành sau khoảng nửa tháng, tỷ lệ nảy mầm khoảng 70%. Nhiệt độ cần phải trên 20°C trong quá trình nảy mầm.
Khi cây con cao 4 – 5 cm, có trên 2 lá thì tiến hành trồng và tỉa thưa lần đầu, khoảng cách giữa cây và hàng là 15 cm × 20 cm hoặc 10 cm × 30 cm. Khi cây con cao khoảng 40 cm thì chia luống lần 2, khoảng cách hàng giữa các cây và các hàng là 70 – 80 cm. Trong thời gian cây lớn lên thì chú ý xới cỏ và bón phân 1/4 lần, lượng bón bón thay đổi từ 50 – 100g/cây tùy theo độ tuổi. Sau khi trồng 1 – 2 năm, khi cây con cao 1.5 – 1.8m có thể chia ra trồng vườn như gợi ý ở mục III.
2. Giâm cành
Vào đầu mùa xuân trước khi ra hoa và nảy chồi, cắt những cành được 1 – 2 tuổi khỏe, có đầy đủ nụ và đường kính trên 2 cm, cắt thành hom dài 20 cm sau đó cắm dày đặc trên luống cát. Đổ nước giữ ấm chờ cho đến khi rễ mọc.
3. Ghép
Gốc ghép là cành già đường kính 3 – 5 cm trở lên, ưu tiên những cành đã nở hoa: Cắt bỏ gốc ghép cách mặt đất trên 20 cm, rạch dọc lớp vỏ của thân khoảng 1 cm, dùng một cành 2 năm tuổi làm cành ghép, căn chỉnh với lớp phát sinh gỗ, cắm vào vào gốc ghép, dùng nilon buộc chặt rồi chụp ngược túi nilon vào, sau đó dán kín nhiều chỗ để nước mưa không chảy vào khớp.
