Mai chiếu thủy: Đặc điểm, trồng & chăm sóc, nhân giống

Mai chiếu thủy là một trong những loài hoa đẹp nhất ở vùng nhiệt đới vì là một loại cây bụi, chi chít những bông hoa trắng rủ xuống từ những cành cây mềm mại, có hương thơm nồng nàn. Ở các nước Đông Nam Á, đặc biệt là Thái Lan, nó rất được ưa chuộng, bạn có thể nhìn thấy ở khắp mọi nơi: gần chùa chiền, trên đường phố, trong công viên và trong các khu vườn tư nhân.

Nó nở hoa đẹp nhất vào mùa mưa, những bông hoa sẽ tỏa ra một mùi thơm nhẹ nhàng trong khi hoa có màu trắng, nhỏ và giống như những chiếc ô màu trắng, mang đến cho người ta cảm giác sảng khoái, nhẹ nhàng.

I. Đặc điểm hình thái & sinh trưởng

1. Đặc điểm hình thái

Mai chiếu thủy (tên khoa học Wrightia religiosa), là cây bụi hoặc cây gỗ nhỏ, thuộc họ Trúc đào (Apocynaceae). Cây có thể cao tới 6 mét (trong điều kiện trồng chậu hoặc cắt tỉa thường chỉ cao khoảng 2 mét hoặc thấp hơn). Cành nhánh nhiều, dài, mảnh, thường mọc tỏa ngang hoặc hơi rủ xuống. Cành non có thể có lông tơ mịn. Cây có khả năng phân nhánh mạnh và chịu cắt tỉa tốt nên dễ tạo dáng bonsai.

• Lá đơn, mọc đối. Lá gần như không có cuống hoặc cuống rất ngắn. Phiến lá hình mác, hình trứng-mác, dài 3 – 6.5 cm (có tài liệu ghi dài tới 10cm), rộng 1 – 2.5 cm. Đầu lá nhọn hoặc có mũi nhọn ngắn, gốc lá hình nêm hoặc tù. Mép lá nguyên hoặc hơi lượn sóng. Chất lá mỏng như giấy, bề mặt nhẵn. Màu lá thường là xanh lục.
• Cụm hoa dạng xim ngù, mọc ở đầu cành hoặc ở nách các lá phía ngọn. Hoa mọc thành chùm, thường có đặc điểm là rủ xuống phía mặt đất (đây là nguồn gốc của tên gọi Mai “chiếu thủy” nghĩa là chiếu xuống nước, hoặc “chiếu thổ” là chiếu xuống đất). Hoa có màu trắng tinh khiết, rất thơm, đặc biệt là vào ban đêm hoặc khi độ ẩm không khí cao (sau mưa).
  • Hoa có 5 cánh hoa rời nhau, hình dáng thanh mảnh, khi nở xòe ra.
  • Nhị: Các nhị thường dính liền với nhau ở phần bao phấn, tạo thành một cấu trúc hình nón ở giữa bông hoa.
  • Nhiều giống có một cấu trúc phụ dạng đăng ten hoặc sợi mảnh ở phần họng của tràng hoa, làm tăng vẻ đẹp cho hoa.
• Quả: Đặc điểm rất đặc trưng của Mai chiếu thủy là quả gồm hai quả đại hình dải rất dài và hẹp, thường dính liền với nhau ở phần đầu hoặc mọc đối xứng song song như một cặp sừng/đũa. Mỗi quả đại có thể dài 10 – 12 cm (thậm chí dài hơn), nhưng chỉ rộng khoảng 3 – 3.5 mm. Vỏ quả khi già chuyển màu nâu đen, có các đường khía dọc. Quả sẽ tự nứt dọc theo một đường nối để giải phóng hạt.
• Hạt: Mỗi quả đại chứa nhiều hạt. Hạt nhỏ, hình dải (dài khoảng 6mm, rộng 1mm), một đầu của hạt có một chùm lông tơ dài, mềm, màu trắng (gọi là mào lông) giống như sợi lụa. Chùm lông này giúp hạt dễ dàng phát tán theo gió.

Ở vùng khí hậu ấm áp như Việt Nam, cây có thể ra hoa gần như quanh năm, nhưng thường nở rộ nhất vào mùa xuân đến mùa thu, đặc biệt sai hoa vào mùa mưa khi độ ẩm và lượng nước dồi dào.

2. Đặc điểm sinh trưởng

Mai chiếu thủy có thể trồng trong đất úng nước mà không sợ bị thối rễ, hoa 5 cánh giống như hoa mai rất thanh nhã. Cây ưa khí hậu ấm áp có thể phát triển ở nơi có nắng đầy đủ hoặc bóng râm. Loài này thường được trồng ở các ngôi chùa ở Thái Lan, Việt Nam. Hoa còn có tác dụng chữa bệnh, lá có tác dụng giảm đau, hạ huyết áp, thậm chí có thể dùng làm thuốc nhuộm.

II. Tác dụng & ý nghĩa của cây

Mai chiếu thủy được coi là một loại cây thân gỗ có dáng đẹp, đặc biệt là lá dày, thích hợp làm kiểng lá. Về mặt dược liệu, người Thái sử dụng rễ cây để làm thuốc chữa các bệnh về da. Một số tài liệu ghi rằng: “Rễ có vị cay nồng, chữa bệnh ngoài da, bệnh phong, hủi.

• Thân cây phơi khô rồi sắc với nước để uống chữa bệnh kiết lỵ.
• Vỏ cây là dược liệu làm thuốc kích thích ăn ngon và chữa thận.
• Lá làm thuốc dẫn lưu bạch huyết.
• Hoa làm thuốc nhuận tràng.
• Rễ được dùng làm thuốc chữa bệnh phong.

Hoa dùng để chiết xuất tinh dầu thơm hoặc pha vào nước để nấu ăn. Người dân tin rằng nếu nhà nào trồng cây mai chiếu thủy làm cây trong nhà thì nó sẽ mang lại niềm hạnh phúc vì từ mok (trong tiếng Thái) phát âm giống với từ “mokkha” nghĩa là sự giải thoát khỏi phiền não và đau khổ. Chiêm tinh học tin rằng nó có thể bảo vệ cho người cung Kim Ngưu (15/5 – 14/6).

III. Hướng dẫn trồng & chăm sóc cây

Đất trồng tốt nhất là đất thịt pha cát, độ pH của đất có giá trị từ 5  – 6.5 là thích hợp nhất. Đất quá chua hoặc kiềm, đất sét nặng, đất mặn – kiềm, đất vôi… sẽ khiến cây sinh trưởng kém, còi cọc. Thường xuyên bón phân hữu cơ (cám lạc, phân gà,…) hoặc phân NPK 40 ngày/lần (tỷ lệ 20:20:20).

• Tưới nước rất quan trọng, đặc biệt là vào mùa hè nên tưới nước đều đặn và đầy đủ, cả sáng và chiều. Nếu trời mưa thì nên tưới vào 1-2 ngày sau đó, để tránh ngập úng gây thối rễ.
• Cây ưa nắng, cần ánh nắng đầy đủ để phát triển, ít nhất 6 – 8 giờ/ ngày.
• Cắt tỉa cành giúp cây có dáng đẹp và cân đối, đồng thời kích thích cây đâm chồi và ra lá mới. Bạn nên cắt tỉa cành khô, cành mọc chen chúc để ánh sáng và không khí có thể lưu thông vào bên trong tán cây. Tần suất khoảng 3 tháng/ lần.
• Bạn nên thay chậu mỗi 2 – 3 năm vào đầu mùa xuân. Hãy chọn chậu có kích thước phù hợp với kích thước của bộ rễ.

Các bệnh và côn trùng gây hại chính là sâu đục thân và bệnh bạc lá. Tháng 7 – 9 là thời kỳ sâu đục thân gây hại, có thể phòng trừ bằng cách phun nước diệt côn trùng chuyên dụng hoặc phun 20% chất triazophos tỷ lệ 1:500 lần nước.

Dấu hiệu thường gặp là vàng lá, chủ yếu do cách chăm sóc chưa đúng. Một trong những lỗi phổ biến nhất là:

• Thiếu nước hoặc thừa nước.
• Bón phân quá nhiều, đặc biệt là phân hữu cơ.
• Thiếu dinh dưỡng như nitơ (N) , thiếu sắt (Fe) và magie (Mg).
• Bệnh và sâu hại, đặc biệt là rệp sáp (mealybugs) và rầy lửa (thrips).

IV. Phương pháp nhân giống

Mai chiếu thủy chủ yếu được nhân giống bằng phương pháp giâm cành và xếp lớp. Phương pháp trồng phân lớp (Chiết cành) là chọn những cành khỏe, không bị sâu bệnh và côn trùng gây hại rồi cắt bỏ, sau đó bọc một lớp rêu nước sạch hoặc than bùn vào vết cắt, bọc trong túi ni lông màu đen và buộc lại. Nếu trời ẩm, hệ thống rễ hoàn chỉnh thường hình thành sau 2 -3 tháng, lúc này hãy cắt bỏ cành và trồng vào chậu.