Lan ngọc điểm: Đặc điểm, trồng & chăm sóc, nhân giống

Lan ngọc điểm có tên khoa học là Rhynchostylis gigantea, nó còn có tên gọi khác như lan nghinh xuân, lan lưỡi bò, lan đuôi rồng.

I. Đặc điểm hình thái & sinh trưởng

1. Đặc điểm hình thái

• Rễ mập, đường kính lên tới 10 mm. Thân mọc thẳng, mập mạp, dài 4 – 13 cm hoặc dài hơn, đường kính khoảng 2 cm, có vài đốt, không phân nhánh, có nhiều lá xếp thành hai dãy, được bao bọc bởi các bẹ lá bền.
• Lá dày thịt, mọc sát nhau, dạng dải rộng, cong ra ngoài, dài 20 – 40 cm, đầu lá tù và xẻ thùy tròn không đều ở hai bên, gốc lá có bẹ ôm thân.
• Cụm hoa mọc ở nách lá, rủ xuống, 2 – 4 cụm, thường ngắn hơn lá; cuống cụm hoa mập mạp, dài 4 – 10 cm, đường kính 4 – 7 mm, có 3 – 4 lá bắc hình trứng rộng, chất giấy; trục cụm hoa dày, dài 10 – 20 cm, đường kính 4 – 6 mm; lá bắc thường cong ra sau, hình trứng rộng, dài khoảng 5 mm, đầu tù.
  • Hoa màu trắng có đốm màu đỏ tía, chất hoa khá dày, xòe ra; lá đài gần giống nhau, hình elip thuôn dài, dài 12 – 17 mm, rộng 9 – 10 mm, đầu tù, có 5 gân chính. Cánh hoa hình chữ nhật, nhỏ hơn lá đài, đầu tù, gốc thon hẹp, có 5 gân chính; môi hoa màu đỏ tía đậm, đính vào chân cột nhụy, xòe ra ngoài, gần như hình trứng ngược, dài khoảng 17 mm, rộng 12 mm.
  • Trụ nhụy màu đỏ tía, mập và ngắn, dài 4 mm; chân cột nhụy không rõ ràng lắm; mỏ gần tròn, đầu lõm; nắp bao phấn màu trắng, hình bán cầu, phần trước thu hẹp thành hình tam giác; cuống khối phấn hình dải, dẹt, dài khoảng 2 mm, rộng khoảng 0.3 mm, đỉnh hơi mở rộng thành hình bán nguyệt; đĩa dính hình mác, ngắn và rộng hơn cuống khối phấn.
• Quả nang hình trứng ngược, dài khoảng 5 cm (bao gồm cả cuống quả dài 1 cm), đường kính khoảng 1.5 cm, có vài cạnh. Thời kỳ ra hoa tháng 1 – 4, thời kỳ đậu quả tháng 2 – 6.

2. Đặc điểm sinh trưởng

Lan ngọc điểm thường mọc ở lưng chừng núi và vách đá trong các thung lũng sâu, trên các sườn dốc hoặc khe đá có độ thấm nước và giữ nước tốt, dưới bóng râm của rừng cây gỗ tạp thứ sinh, hoặc ở những nơi có bóng râm, thời gian chiếu sáng ngắn hoặc chỉ có ánh sáng lọt qua. Đây là những nơi có độ ẩm không khí cao và không khí lưu thông tốt.

Cây ưa bóng râm, kỵ ánh nắng trực tiếp, ưa ẩm, kỵ khô, 15 – 30°C là nhiệt độ thích hợp nhất để sinh trưởng, >35°C cây sinh trưởng kém hoặc <5°C sẽ ngủ đông.

Lan ngọc điểm là loại rễ thịt, thích hợp trồng trong đất cát pha giàu mùn, thoát nước tốt, nên chọn đất lá mục hoặc đất đồi núi có hàm lượng mùn cao. Đất tơi xốp có tính axit nhẹ hoặc đất chứa sắt, độ pH thích hợp là 5.5-6.5.

II. Hướng dẫn trồng & chăm sóc hoa

1. Trồng cây

Để trồng hoặc thay chậu, thời điểm tốt nhất là vào đầu hoặc cuối mùa mưa (khoảng tháng 3 – 4 hoặc 10 – 11), định kỳ khoảng 2 – 3 năm/lần cho cây trưởng thành. Chọn chậu sâu có lỗ thoát nước lớn và chuẩn bị giá thể rất thoáng khí, thoát nước tốt (như hỗn hợp vỏ thông, than củi).

Trước khi trồng, rửa sạch bộ rễ cẩn thận, cắt bỏ rễ hỏng và lá già, sau đó để rễ hơi se mặt ở nơi thoáng mát. Khi vào chậu, lót lớp thoát nước dưới đáy, đặt cây vào giữa sao cho gốc giả hành ngang bằng hoặc hơi cao hơn mặt giá thể, thêm giá thể xung quanh và vỗ nhẹ cho giá thể ổn định. Có thể phủ lớp rêu hoặc sỏi mịn lên mặt chậu để giữ ẩm.

Tưới đẫm nước ngay sau khi trồng và đặt chậu ở nơi râm mát, ẩm, thoáng gió trong khoảng 10 -15 ngày. Sau đó, giảm dần lượng nước tưới và từ từ chuyển cây ra nơi có ánh sáng phù hợp (sáng gián tiếp, tránh nắng gắt buổi trưa) để chăm sóc bình thường. Luôn sử dụng nước sạch, có tính axit nhẹ đến trung tính (pH 5 – 7) để tưới.

2. Chăm sóc cây

• Vì cây ưa môi trường có độ ẩm cao, và thích ẩm liên tục, nên cần tưới nước 2 lần mỗi tuần. Cây có khả năng chịu hạn trung bình. Độ ẩm không khí hoảng 80% hầu hết thời gian trong năm, nhưng vào mùa đông và đầu mùa xuân thì giảm xuống 70–75%.
• Sau khi cây nảy chồi vào mùa xuân, bón phân có hàm lượng nitơ (đạm) cao (N-P-K = 30-10-10) pha loãng nước tần suất 10 ngày/ lần. Vào mùa hè, chuyển sang dùng phân bón cân đối (N-P-K = 20-20-20). Sử dụng phân bón giàu phốt pho (lân) vào mùa thu để thúc đẩy ra hoa.
• Nên cắt tỉa từ đầu mùa xuân đến cuối mùa đông, loại bỏ lá chết. Trừ khi cuống hoa đã khô héo, còn không thì tránh cắt bỏ các cuống hoa đã ra hoa. Cắt tỉa thường xuyên có thể ngăn ngừa bệnh tật và cải thiện dáng cây.

Các bệnh thường gặp là gỉ sắt, thán thư và rệp sáp.

• Bệnh gỉ sắt biểu hiện bằng các nốt phồng chứa bào tử màu trên lá, phòng trị bằng cách cắt bỏ lá bệnh và phun thuốc gốc đồng hoặc Zineb.
• Bệnh thối gốc do Sclerotium rolfsii thường xuất hiện vào mùa mưa, gây thối rễ và gốc, cần loại bỏ đất nhiễm bệnh, rắc vôi và tiêu hủy cây bệnh nặng.
• Bệnh thán thư xuất hiện quanh năm, đặc biệt nặng vào mùa mưa nóng, gây đốm nâu trên lá, có thể phòng trị bằng cách cải thiện môi trường, phun Thiophanate-methyl và hỗn hợp Bordeaux.

Một số dấu hiệu thường gặp:

• Cây bị thối do úng nước, độ ẩm thấp khiến bộ rễ trên không bị khô.
• Thối ở nách lá do hơi ẩm xâm nhập, cần cắt bỏ phần bị thối sau đó phun Fundazol để ngăn chặn sự lây lan của nấm.
• Nếu đất bị nhiễm mặn, đầu rễ chuyển sang màu đen và chết.
• Cây không ra hoa có thể là do thiếu ánh sáng tự nhiên và độ ẩm thấp.

IV. Phương pháp nhân giống

Nhân giống lan ngọc điểm chủ yếu bằng phương pháp phân chia, thường là 3 năm tách một lần. Những cây sinh trưởng khỏe mạnh, có nhiều giả hành (củ) mọc sát nhau đều có thể tách. Sau khi tách, mỗi bụi phải giữ lại ít nhất 5 giả hành liên kết với nhau. Trước khi tách, cần giảm tưới nước để đất trong chậu hơi khô. Độ sâu trồng vừa đủ để vùi lấp giả hành, chừa lại khoảng 2 cm tính từ miệng chậu, cuối cùng tưới đẫm nước, đặt ở nơi râm mát 10 – 15 ngày, giữ cho đất ẩm, dần dần giảm lượng nước tưới và tiến hành chăm sóc bình thường.