Lan cẩm cù: Đặc điểm, ý nghĩa, cách trồng & chăm sóc

Hoa lan cẩm cù có tên khoa học là Hoya Carnosa, gồm có nhiều màu sắc khác nhau như đỏ, hồng, trắng, vàng… mọc thành cụm gồm khoảng 10 – 20 bông hoa, tạo thành một hình bán cầu khi nhìn từ phía dưới, lại có mùi thơm hoa nồng nàn và thời gian ra hoa dài nên nhiều người trồng nó làm cây leo ban công hoặc leo giàn rất đẹp.

Ý nghĩa của hoa là “Khởi đầu của cuộc đời”. Đây là những lời rất ý nghĩa và phù hợp cho dịp tặng cây cảnh để mừng tốt nghiệp hay mừng khai trương.

I. Đặc điểm hình thái & sinh trưởng

1. Đặc điểm hình thái

Lan cẩm cù là một loài cây bụi leo sống lâu năm, rễ trên không, sống phụ sinh trên cây hoặc trên đá; trên đốt thân mọc ra rễ khí sinh (rễ gió).

• Lá mọc đối, mọng nước (chất thịt), hình trứng – tròn dài 3.5 – 12 cm, rộng 3 – 4.5 cm, đầu lá tù, gốc lá tròn; gân bên không rõ ràng, khoảng 4 cặp.
• Cụm hoa xim dạng tán, mọc ở nách lá, mang khoảng 30 hoa. Hoa màu trắng, đường kính 2 cm; tràng hoa hình bánh xe (hình nan hoa), ống tràng ngắn, mặt ngoài các thùy không lông, mặt trong có nhiều nhú. Phụ tràng hình sao, góc ngoài nhọn, sống giữa lồi lên, mép cong ra sau tạo thành 1 khe hở, góc trong nhọn, đứng thẳng. Mỗi ô có 1 khối phấn, kéo dài, mép bên trong suốt.
• Quả đại hình dải, nhẵn, dài 7.5 – 10 cm; đầu hạt có mào lông màu trắng như lụa. Thời kỳ ra hoa tháng 4 – 6, thời kỳ đậu quả tháng 7-8.

2. Đặc điểm sinh trưởng

Lan cẩm cù thường sống phụ sinh trên thân cây hoặc vách đá. Cây chịu được khô hạn, ưa môi trường có nhiệt độ cao, độ ẩm không khí cao và bán râm (có bóng râm một phần). Cây kỵ nắng gắt chiếu trực tiếp; nếu ánh nắng quá mạnh, lá sẽ ngả vàng, màu sắc thô và mất độ bóng.

Nhiệt độ sinh trưởng thích hợp của cây là 20 – 25°C. Ngoại trừ các vùng ấm áp quanh năm (như miền Nam), cây trồng chậu ở những nơi có mùa đông lạnh (như miền Bắc) cần được bảo vệ trong nhà hoặc nhà kính, đảm bảo nhiệt độ > 1°C. Cây cần khoảng 3 – 4 giờ nắng mỗi ngày thì mới có thể ra hoa đều; ở những nơi, sinh trưởng mạnh mẽ trong đất giàu mùn và thoát nước tốt; ưa nhiều ánh sáng và đất trồng không quá ẩm ướt (cần thoát nước tốt để tránh úng rễ).

II. Hướng dẫn trồng & chăm sóc hoa

1. Trồng & chăm sóc cây

Giá thể trồng trong chậu tốt nhất nên là đất mùn hơi chua, tơi xốp và màu mỡ. Có thể phối trộn các nguyên liệu như than bùn, cát và đá vermiculite theo tỷ lệ 4:3:3 hoặc hỗn hợp xơ dừa, đất vườn, đá trân châu theo tỷ lệ 2:1:1. Đảm bảo độ pH trung tính hoặc hơi axit (< 6.5).

• Bón phân hữu cơ hoặc NPK vào giai đoạn sinh trưởng cao điểm. Nếu bón phân NPK thì dạng lỏng, pha loãng 1 – 2 lần/ tháng, ưu tiên đạm và lân.
• Vì trong lá có chứa nhiều nước nên chỉ tưới nước khi đất đã khô, tưới nước quá nhiều có thể làm thối rễ. Vào mùa hè có thể kết hợp phun sương để tạo độ ẩm cho không khí. Tưới nước mưa là tốt nhất, nếu nước máy từ bể nước ngầm thì nên để lắng 1 ngày cho clo bay hơi và kết tủa cặn. Vào mùa đông chỉ tưới khi đất khô 1 – 2cm hoặc 10 – 15 ngày/ tuần.
• Đảm bảo 3 – 4 giờ chiếu nắng tự nhiên mỗi ngày cho cây, tránh nắng gắt vào giữa trưa mùa hè. Ngoài ra nếu thời tiết âm u thì nên chiếu sáng bằng đèn phyto hoặc đèn huỳnh quang 10–14 giờ mỗi ngày.
• Sau 12 tháng, chiều dài của cây sẽ tăng thêm 30 – 50 cm và hệ thống rễ của bụi cây sẽ phát triển với tốc độ nhanh, do dó nên thay chậu có đường kính lớn hơn chậu hiện tại 2 – 3cm. Đối với cây đã trưởng thành thì chỉ thay sau 3 – 4 năm.

1.2. Để cây ra hoa nhiều

• Đầu tiên, di chuyển cây lan càng ít càng tốt.
• Sau khi hoa tàn nên để rụng tự nhiên, không nên cắt bỏ cuống hoa vì hầu hết nụ hoa ở năm thứ 2 sẽ nảy mầm tại chỗ đó.
• Cây con nên cắt cành sớm để kích thích nảy chồi mới, dựng giàn giáo kịp thời để cây leo lên.
• Cần ít nhất 3 giờ nắng mỗi ngày.
• Thay đất 2 năm một lần hoặc lâu hơn. Khi thay chậu nên cắt bỏ rễ già và bôi erythromycin lên các vết cắt.
• Không rưới nước lên bông hoa trong thời kỳ ra hoa.

1.3. Dấu hiệu thường gặp

• Phiến lá bị phai màu, cong và khô do ánh sáng quá mạnh hoặc nước tưới lạnh.
• Cây phát triển chậm do đất nền không đủ nitơ (dinh dưỡng nói chung). Bổ sung thêm phân đạm hoặc urê (đơn giản là 10g hòa tan trong 1 xô nước).
• Hoa và nụ rụng do thiếu ánh sáng hoặc do nước đọng trong đất.
• Thối rễ do nước ứ đọng trong đất.
• Ra hoa thưa thớt do thiếu ánh sáng, cũng có những loài chỉ nở hoa sau 2 – 4 năm trồng.

2. Kiểm soát sâu bệnh

Lan cẩm cù có thể gặp một số bệnh như:

• Bệnh đốm lá và phấn trắng có thể phòng trị bằng cách phun thuốc trừ nấm như Carbendazim oặc Mancozeb.
• Bệnh thán thư gây ra các đốm đen trên lá, thường lây qua vết thương. Cần cải thiện thông gió, ánh sáng, tránh làm tổn thương cây và phun thuốc phòng ngừa như Thiram/Carbendazim hoặc Thiophanate-methyl.
• Bệnh thối mềm dễ xảy ra trong điều kiện nóng ẩm, mưa nhiều, gây thối nhũn toàn cây, có mùi hôi. Cần cắt bỏ ngay phần bị bệnh, bôi bột Mancozeb vào vết cắt và phun thuốc kháng sinh như Streptomycin hoặc các loại thuốc trừ nấm/khuẩn khác.
• Rệp thường phát triển mạnh khi nóng ẩm, thông gió kém, chúng hút nhựa làm cây yếu đi, lá vàng úa. Với số lượng ít, có thể dùng bàn chải hoặc nước xà phòng rửa trôi. Khi bị nặng, cần phun thuốc trừ sâu đặc trị (như Buprofezin, Deltamethrin, Dimethoate), lặp lại vài lần theo hướng dẫn.

Bệnh nghiêm trọng nhất là tuyến trùng rễ, nên phun thuốc trừ sâu của Lindane, Phosfamide hoặc Mercaptophos. Ngoài ra nên rửa rễ trong nước nóng (50 – 55°C) và bỏ những rễ bị hư hại nặng. Rửa xong thì nên trồng vào đất mới. Nói chung là bạn phải luôn ưu tiên các biện pháp vệ sinh, cải thiện môi trường (thông gió, ánh sáng, tưới nước hợp lý) để phòng bệnh.

IV. Phương pháp nhân giống

Thường dùng phương pháp giâm cành và chiết cành (áp điều) để nhân giống Lan cẩm cù.

• Giâm cành vào cuối mùa mưa (hoặc sau khi hoa tàn), lấy cành bánh tẻ (nửa hóa gỗ) hoặc cành ngọn, dài 8 – 10 cm. Cành giâm phải có đốt thân. Rửa sạch nhựa mủ ở vết cắt, để khô rồi cắm vào luống đất pha cát, duy trì nhiệt độ phòng 20 – 25°C. Sau khi giâm 20 – 30 ngày, cành sẽ ra rễ.
• Chiết cành):
  • Chiết cành trên không: Vào cuối mùa khô đầu mùa mưa, chọn dây thân mập mạp, khỏe mạnh. Ở khoảng giữa các đốt, khía nhẹ vào vỏ cành (tạo vết thương). Dùng rêu sphagnum ẩm bọc vào chỗ khía, bên ngoài dùng màng nilon mỏng bọc lại và buộc chặt hai đầu. Đợi sau khi rễ mọc ra từ vết khía thì cắt cành ra khỏi cây mẹ và trồng vào chậu.
  • Chiết cành vùi đất: Cũng có thể đặt chậu gần mặt đất. Chọn một dây thân, khía nhẹ phần lóng (giữa các đốt) rồi vùi phần đó xuống đất. Sau khi phần vùi dưới đất ra rễ thì cắt khỏi cây mẹ và trồng vào chậu mới.