Huyết dụ đỏ có tên khoa học là Cordyline fruticosa (tên cũ là Cordyline terminalis), là một loại cây bụi thuộc chi Cordyline thuộc họ Liliaceae. Nó được trồng nhiều làm cây cảnh quan sân vườn nhờ những chiếc lá lớn màu đỏ tía, có tác dụng trang trí thẩm mỹ. Nếu bạn quan tâm tới loài cây này thì hãy tìm hiểu kỹ hơn cách chăm sóc ở bên dưới nhé!
Contents
I. Đặc điểm hình thái & sinh trưởng
1. Đặc điểm hình thái
Phất dụ, huyết dụ, phất dụ lộc… là cây bụi thường xanh cao 1 – 3 mét (có thể tới 5m trong điều kiện lý tưởng), thân mọc thẳng đứng, đường kính thân khoảng 1 – 3 cm, đôi khi phân nhánh ít ở phần ngọn khi cây già. Thân cây mang các vết sẹo vòng do lá rụng để lại khá rõ.
- Lá đơn, mọc cách nhưng thường tập trung thành cụm dày đặc ở phần đỉnh thân hoặc đầu cành trông như mọc vòng. Cuống lá dài 10 – 30 cm, mặt trên cuống có rãnh, gốc cuống phình rộng thành bẹ ôm chặt lấy thân. Phiến lá lớn, hình mác hoặc trứng ngược thuôn dài, dài 25 – 50 cm và rộng 5 – 10 cm. Đầu lá nhọn, gốc lá hẹp dần, mép lá nguyên. Chất lá dai như giấy dày hoặc da mỏng. Bề mặt lá nhẵn bóng, gân giữa nổi rõ. Màu sắc lá đa dạng tùy theo giống trồng: có giống xanh lục tuyền, có giống màu đỏ tía, tím đậm, hồng…
- Cụm hoa là một chùy lớn phân nhánh nhiều, mọc ra từ đỉnh thân hoặc nách lá, chiều dài cụm hoa có thể đạt 30 – 60 cm. Dưới các nhánh chính của cụm hoa thường có các lá bắc lớn. Hoa rất nhiều, nhỏ (dài khoảng 1cm), thường mọc thành cụm trên các nhánh nhỏ của chùy hoa.
- Mỗi hoa thường được bao bởi 3 lá bắc nhỏ. Cuống hoa rất ngắn (dưới 3 – 4 mm). Màu sắc hoa cũng thay đổi tùy giống, thường là trắng, vàng nhạt, hồng nhạt, đỏ hoặc tím xanh. Hoa có bao hoa hình ống ở gốc, phía trên chia thành 6 thùy (cánh) thường cong ra ngoài khi nở. Bên trong có 6 nhị ngắn và vòi nhụy mảnh. Hoa có thể có mùi thơm nhẹ.
- Quả thuộc dạng quả mọng, hình cầu, nhỏ (đường kính khoảng 0.5 – 1cm), khi chín có màu đỏ tươi. Mỗi quả chứa vài hạt nhỏ màu đen.
Cây thường ra hoa vào cuối mùa đông đến mùa xuân (khoảng tháng 11 đến tháng 3 năm sau). Quả hình thành và chín sau đó.
2. Đặc điểm sinh trưởng
Huyết dụ đỏ là loài cây ưa nhiệt độ cao và độ ẩm cao, không thích đất kiềm và có thể chịu được bóng tối khoảng 15 ngày. Nhiệt độ thích hợp cho cây sinh trưởng là 20 – 30℃, nhiệt độ vào mùa đông không được thấp hơn 4℃ mặc dù một số giống có thể chịu được nhiệt độ thấp 0℃. Nói chung loài này có khả năng thích ứng rất mạnh với các điều kiện môi trường ở nước ta.
Nếu trồng chậu hoặc trồng vườn thì có thể cao tới 1 – 2m nhưng trong tự nhiên đã ghi nhận các cây cao tới 15 m.
II. Tác dụng & ý nghĩa của cây
1. Tác dụng
1.1. Trang trí
Đây là giá trị chính và nổi bật nhất của cây. Nhờ dáng cây đẹp, sang trọng và đặc biệt là màu sắc lá vô cùng đa dạng, rực rỡ (xanh, đỏ, tím, hồng, vàng, hoặc các dạng phối màu sọc, viền…), cây rất được ưa chuộng trồng làm cây cảnh lá trang trí nội thất (phòng khách, sảnh, văn phòng, cửa sổ…) hoặc trồng thành bụi, viền trong sân vườn, công viên.
1.2. Dược liệu
Theo kinh nghiệm dân gian ở một số nơi, các bộ phận như lá, hoa, rễ của cây được dùng làm thuốc để điều trị nhiều bệnh như ho ra máu, sốt, giải nhiệt, chảy máu cam, tiêu chảy, kiết lỵ, rối loạn kinh nguyệt… Lá tươi giã nát hoặc nước sắc lá dùng ngoài da để trị mụn nhọt, sưng tấy, ngứa da, hoặc dùng nước lá để tắm.
Các thông tin này chủ yếu dựa trên kinh nghiệm truyền miệng và y học dân gian, chưa được kiểm chứng khoa học đầy đủ về hiệu quả và độ an toàn. Tuyệt đối không tự ý sử dụng làm thuốc, đặc biệt là dùng đường uống, nếu không có sự chỉ định và hướng dẫn cụ thể từ bác sĩ hoặc thầy thuốc có chuyên môn.
1.3. Khác
Vỏ thân cây có thể cung cấp sợi thực vật bền chắc, được dùng để bện dây thừng hoặc dệt các loại vải thô, lưới….
2. Ý nghĩa
Người xưa (nhất là người Thái) có niềm tin rằng nếu nhà nào trồng huyết dụ đỏ trong nhà thì nó sẽ giúp họ có tâm trạng sống vui vẻ. Mà nếu muốn có nhiều điềm lành hơn trong cuộc sống thì nên gieo hạt ở hướng Đông Bắc của ngôi nhà và trồng vào ngày thứ Ba trong tuần….
III. Hướng dẫn trồng & chăm sóc cây
Cây cần đất tơi xốp, giàu hữu cơ và thoát nước tốt, hơi chua, thoát nước tốt. Có thể dùng đất trồng cây cảnh bán sẵn hoặc tự trộn đất thịt nhẹ với mùn, xơ dừa, trấu hun và đá perlite hoặc cát sông – đá trân châu – một ít vỏ cây – than bùn và đất vườn theo tỷ lệ thích hợp để tăng khả năng thoáng khí, độ chua cho đất.
Kỹ thuật trồng áp dụng theo phương pháp nhân giống ở bên dưới, còn nếu bạn trồng từ cây con thì đơn giản thôi, tức là cách trồng sẽ tương tự như hầu hết các loài cây khác.
- Cây ưa ánh sáng mạnh, sáng sủa, có thể chịu được nắng trực tiếp sẽ giúp lá lên màu rực rỡ. Tuy nhiên, cần che bớt nắng gắt vào giữa trưa hè để tránh cháy lá. Cây ưa khí hậu ấm áp, nhiệt độ lý tưởng là 20 – 30°C. Cây không chịu được lạnh, cần giữ nhiệt độ trên 10 – 15°C vào mùa đông để tránh tổn thương hoặc rụng lá.
- Tưới nước khi lớp đất mặt khô. Trong mùa sinh trưởng, giữ đất ẩm đều nhưng không bị sũng nước. Cây ưa độ ẩm không khí khá cao, nên thường xuyên phun sương cho lá, đặc biệt khi trời khô hanh hoặc trong phòng máy lạnh.
- Cây cần dinh dưỡng tương đối trong mùa sinh trưởng. Bón phân tan chậm cân đối (bón gốc 1 – 2 lần/năm) hoặc phân bón lỏng cân đối pha loãng (tưới 2 – 4 tuần/lần) trong suốt giai đoạn từ xuân đến thu. Ngừng hoặc giảm tối đa việc bón phân vào mùa đông.
- Cây chịu cắt tỉa tốt. Chỉ cần cắt bỏ các lá già, vàng úa ở gốc để cây sạch đẹp. Nếu cây mọc quá cao hoặc muốn cây phân nhánh nhiều hơn, có thể cắt tỉa phần ngọn vào mùa xuân. Cây sẽ nảy nhiều chồi mới từ dưới vết cắt.
- Nên thay chậu định kỳ 1 – 2 năm/lần vào mùa xuân hoặc đầu hè khi bộ rễ đã ăn kín chậu. Khi thay chậu có thể tỉa bớt rễ già hoặc quá dày đặc.
Cây tương đối khỏe mạnh. Tuy nhiên cần chú ý phòng ngừa rệp sáp, rệp vảy (scale/mealybugs) thường bám ở kẽ lá, thân và nhện đỏ nếu không khí quá khô. Bệnh thường gặp nhất là thối rễ hoặc thối gốc do tưới quá nhiều nước hoặc đất thoát nước kém; ngoài ra có thể gặp bệnh đốm lá hoặc thán thư do nấm. Biện pháp phòng trừ tốt nhất là giữ cây khỏe mạnh, thông thoáng, tưới nước hợp lý và xử lý sớm khi phát hiện sâu bệnh bằng các biện pháp an toàn hoặc thuốc bảo vệ thực vật phù hợp, được phép sử dụng.
Một số dấu hiệu thường gặp
- Đốm nâu trên lá có thể do tưới nước không đủ.
- Lá cuộn tròn, mềm có viền màu nâu có thể do nhiệt độ quá thấp.
- Vàng lá có thể do không khí khô, thiếu chất dinh dưỡng trong đất (đặc biệt là nitơ).
IV. Phương pháp nhân giống
Huyết dụ đỏ có thể được nhân giống bằng nhiều phương pháp khác nhau, trong đó giâm cành và chiết cành là phổ biến và hiệu quả nhất.
1. Giâm cành
Là phương pháp rất dễ dàng và hiệu quả, có thể thực hiện gần như quanh năm nhưng tốt nhất vào mùa ấm áp, mưa nhiều (thường từ tháng 5 đến tháng 10).
- Giâm ngọn: Cắt các đoạn ngọn khỏe mạnh dài khoảng 8 – 10 cm, có khoảng 7 – 10 lá. Loại bỏ các lá ở phần gốc, chỉ giữ lại một số lá ở trên ngọn (có thể buộc túm lá lại nếu lá quá dài).
- Giâm thân: Có thể cắt các đoạn thân không có lá dài khoảng 3cm trở lên. Đảm bảo đặt đúng chiều trên dưới khi giâm đứng, hoặc đặt đoạn thân nằm ngang và lấp một nửa vào giá thể.
Có thể nhúng gốc cành vào dung dịch kích thích ra rễ (như IBA 0.2%) trong vài giây để tăng hiệu quả. Giâm cành vào giá thể sạch, ẩm, tơi xốp và thoát nước tốt (như cát, đá perlite, xơ dừa, đất Akadama…). Giữ ẩm liên tục cho giá thể và không khí xung quanh, đặt nơi ấm áp (nhiệt độ 20 – 27°C) và có ánh sáng gián tiếp. Cành thường ra rễ sau khoảng 1 tháng (30 – 40 ngày). Khi rễ đã khỏe và chồi non mọc (cao 4 – 5cm), có thể chuyển sang chậu lớn hơn (khoảng 2 tháng sau khi giâm). Giâm cành trong nước cũng là một cách dễ thành công.
3. Chiết cành
Phương pháp này thích hợp để nhân giống từ các thân cây lớn hơn. Thực hiện tốt nhất vào mùa xuân hè (tháng 5 – 6). Chọn thân cây khỏe mạnh, cách ngọn khoảng 20cm, dùng dao sắc khoanh bỏ một đoạn vỏ rộng khoảng 1cm xung quanh thân. Có thể bôi thuốc kích rễ vào mép trên vết khoanh. Bó chặt một bầu bằng giá thể giữ ẩm tốt (như rêu sphagnum đã làm ẩm) vào vị trí khoanh vỏ và bọc kín bằng nilon, buộc chặt hai đầu. Giữ ấm (trên 20°C) và luôn giữ ẩm cho bầu chiết. Sau khoảng 40 – 60 ngày, khi rễ đã mọc nhiều trong bầu thì cắt rời cành chiết khỏi cây mẹ và trồng vào chậu mới.
4. Tách bụi
Có thể thực hiện vào mùa xuân khi thay chậu. Đối với những cây đã mọc thành bụi có nhiều thân hoặc có thân rễ phát triển các chồi non, có thể cẩn thận tách các chồi non hoặc chia tách phần gốc rễ (đảm bảo mỗi phần có rễ và chồi) ra trồng riêng.
5. Gieo hạt
Ít phổ biến hơn cho mục đích trồng cảnh thông thường vì cây con có thể phát triển chậm hơn và không giữ được đặc tính của giống lai. Thu hoạch hạt vào mùa thu (tháng 9). Gieo hạt vào giá thể ẩm, nhiệt độ nảy mầm tốt nhất là 24 – 27°C. Hạt có thể nảy mầm sau khoảng 2 tuần.
