Hoa lan tuyết mai có tên khoa học là Dendrobium crumenatum và nó còn có những tên gọi khác như “hoa lan bạch câu” hay hoàng thảo bạch câu, lan bồ câu… với những bông hoa nhỏ màu trắng thơm. Tuyết mai mọc ở những khu vực lộ thiên trong rừng mưa nhiệt đới và vùng ven biển.
Tuyết mai là một loài lan biểu sinh nhiệt đới thuộc chi Dendrobium (chi Lan hoàng hảo), thuộc họ Orchidaceae (họ Lan), nó phân bố rộng rãi ở các đảo lớn của Đông Nam Á và Thái Bình Dương, thường được tìm thấy ở Malaysia và Singapore, mọc tự nhiên ở các khu rừng mưa nhiệt đới.
Cần lưu ý phân biệt loài này với Spiraea thunbergii – cũng được đông đảo mọi người gọi là tuyết mai, cắt cành cắm lọ hoa ngày Tết.
Contents
I. Đặc điểm hình thái & sinh trưởng
1. Đặc điểm hình thái
Lan bạch câu là cây lan thân thảo phụ sinh. Thân cây (thường gọi là giả hành) có dạng trụ tròn hơi dẹt, dài 40 – 70 cm. Phần trên của thân thường thon nhỏ và mang lá, nhưng phần gốc thân (bao gồm 3 – 4 đốt phía trên gốc) lại phình to rõ rệt thành dạng hình thoi hoặc hình chùy, đường kính phần phình to này có thể tới 2 cm. Thân thường có các đường sọc dọc và mang nhiều đốt.
- Láá mọc thành hai dãy đối diện dọc theo phần thân phía trên (phần không bị phình). Lá thường rụng đi trước khi cây ra hoa hoặc trong mùa khô. Phiến lá phẳng, chất da, hình trứng thuôn dài hoặc hình mác, dài khoảng 6 cm, rộng khoảng 2.5 cm. Đầu lá tù và thường chia 2 thùy lệch nhau ở đỉnh. Gốc lá không có cuống rõ ràng mà tạo thành bẹ lá ôm chặt lấy thân.
- Hoa thường mọc ra từ các mắt ngủ trên phần thân đã rụng lá. Hoa thường mọc đơn độc tại mỗi mắt hoặc thành cụm 2 – 3 bông. Hoa nở bung rộng, rất thơm mùi dễ chịu và đặc biệt là chỉ nở trong khoảng 1 ngày rồi tàn.
- Cuống hoa và Bầu nhụy: Dài khoảng 1.5 cm, thường có ánh màu đỏ tía. Lá bắc nhỏ, hình elip (dài 6mm, rộng 2.5mm).
- 3 lá đài và 2 cánh hoa bên thường có màu trắng tinh khiết, đôi khi phần đầu cánh có phớt hồng rất nhẹ. Lá đài hình trứng-mác, dài 1.7 – 2.2 cm. Cánh hoa hình trứng ngược – thuôn dài, dài 1.7 – 2.0 cm, rộng ~0.7 cm. Hai lá đài bên hợp với phần chân của trụ nhị nhụy tạo thành một cái cằm ngắn hình nón dài tới 1.5 cm ở phía sau hoa.
- Cánh môi: Là phần lớn nhất, dài 2.4 – 2.5 cm, rộng 1.3 – 1.8 cm, chia 3 thùy rõ rệt. Hai thùy bên nhỏ, dựng đứng ôm lấy trụ nhị nhụy, gần hình trứng ngược. Thùy giữa lớn hơn, hình trứng ngược, dài ~1.2 cm, rộng ~1 cm, đầu có mũi nhọn ngắn, mép cánh môi có răng cưa nhỏ và nhăn nheo gợn sóng rất đặc trưng. Màu sắc môi thường là trắng, có thể có các vệt màu vàng hoặc tím nhạt ở gốc hoặc trên các đường sống gân. Phần giữa môi có 5 đường sống gân nổi rõ màu vàng, mép của các sống gân này có thể có răng cưa nhỏ.
- Trụ nhị nhụy: Ngắn (khoảng 3mm), có phần chân trụ rõ ràng, ở gốc chân trụ có một mấu thịt nhỏ màu vàng. Nắp bao phấn có màu trắng.
Cây có thể ra hoa nhiều lần trong năm, không có mùa cố định. Đặc điểm thú vị là việc ra hoa thường được kích hoạt đồng loạt sau những thay đổi đột ngột về nhiệt độ (ví dụ: sau một cơn mưa rào làm nhiệt độ giảm xuống nhanh chóng), khiến cả vùng có cây Bạch câu cùng nở hoa trong một ngày.
2. Đặc điểm sinh trưởng
Cây ưa khí hậu ấm áp, ẩm ướt, nhiệt độ sinh trưởng tối ưu là trong khoảng 15 – 28°C. Cây thích hợp với môi trường nửa râm nửa nắng (bán râm) hoặc có ánh sáng lọc qua tán lá, tránh ánh nắng trực tiếp gay gắt. Yêu cầu quan trọng nhất đối với giá thể trồng là phải cực kỳ thoáng khí và thoát nước tốt để bộ rễ không bị bí hơi (vì là rễ khí sinh). Cây không yêu cầu đất trồng quá màu mỡ. Đồng thời, cây cũng cần độ ẩm không khí cao (trên 60%).
II. Tác dụng & ý nghĩa của hoa
1. Tác dụng
Tuyết mai có chứa hoạt tính kháng nấm và kháng khuẩn, các bộ phận khác nhau của cây có thể chống lại 8 loại vi khuẩn gây bệnh viêm và chống oxy hóa.
Ở Malacca, lá giã nát được dùng làm thuốc chữa mụn nhọt. Khi bị đau tai thì dùng nước ép bôi vào. Ở Lào, Việt Nam và Campuchia, nó được dùng để lọc máu.
2. Ý nghĩa
Người Mã Lai sẽ trồng cây này trước nhà, thường là gần cửa chính để xua đuổi tà ma và bảo vệ sự an toàn cho gia đình. Người ta tin rằng loại cây này có thể xua đuổi tà ma và ngăn không cho chúng xâm nhập vào nhà.
III. Hướng dẫn trồng & chăm sóc cây
Nên dùng chậu thoáng khí (chậu đất nung hoặc chậu nhựa có nhiều lỗ hông). Giá thể trồng lan phải cực kỳ tơi xốp, thoáng khí và thoát nước tốt nhưng vẫn giữ được ẩm. Các loại thường dùng là than củi, vỏ thông, dớn trắng sphagnum, xơ dừa cục, đá núi lửa (pumice)… hoặc hỗn hợp của chúng (nên ngâm nước giá thể trước khi trồng). Lót đáy chậu bằng vật liệu thoát nước tốt (chiếm khoảng 1/3 chậu). Khi trồng, đặt cây vào giữa, cố định bằng que nếu cần, chèn giá thể xung quanh rễ, lưu ý không để các rễ dính chặt vào nhau.
- Cây ưa ánh sáng gián tiếp, sáng sủa hoặc bóng râm nhẹ (mức độ che sáng khoảng 50-70% tùy mùa, tránh nắng trực tiếp gay gắt). Nhiệt độ sinh trưởng tối ưu là 15 – 28°C. Cần nơi thông thoáng gió. Vào mùa đông, cần giữ nhiệt độ trên 8- 1 0°C và có thể tăng cường ánh sáng.
- Tưới nước theo chu kỳ khô rồi mới tưới ẩm. Tưới đẫm khi giá thể bắt đầu khô, giữ ẩm đều trong mùa sinh trưởng nhưng tránh để giá thể sũng nước kéo dài gây thối rễ. Giảm tưới nhiều vào mùa đông. Cây ưa độ ẩm không khí cao (trên 70 – 80%), nên thường xuyên phun sương cho lá và môi trường xung quanh, đặc biệt vào mùa khô hoặc nóng. Lưu ý: Cây mới trồng hoặc tách bụi trong 10 – 15 ngày đầu không nên tưới vào giá thể, chỉ phun sương nhẹ lên lá để giữ ẩm.
- Do là lan rễ gió, cây hấp thụ dinh dưỡng qua lá và rễ không khí tốt. Nên ưu tiên dùng phân bón lá pha thật loãng. Sau khi cây bén rễ và bắt đầu sinh trưởng (khoảng 1 tuần sau trồng/tách bụi), bắt đầu phun phân loãng (ví dụ: NPK 20-20-20 hoặc loại giàu đạm hơn pha loãng 1/1000 – 3/1000) định kỳ 7 – 15 ngày/lần trong suốt mùa sinh trưởng. Ngừng bón phân hoàn toàn vào mùa đông.
- Vào đầu xuân (trước khi cây mọc mầm mới), nên cắt bỏ các thân già đã rụng hết lá, các thân khô héo, thân bị bệnh/yếu và cắt bỏ các rễ đã chết hoặc bị hỏng. Nếu trồng ghép trên cây chủ, cần tỉa cành cây chủ định kỳ để đảm bảo đủ ánh sáng và độ thoáng cho lan.
- Thay chậu hoặc tách bụi khi cần thiết (thường sau vài năm khi bụi quá lớn hoặc giá thể mục nát).
IV. Phương pháp nhân giống
Lan tuyết mai chủ yếu được nhân giống bằng các phương pháp sinh dưỡng như tách bụi, tách cây con hoặc giâm cành. Gieo hạt rất phức tạp và ít dùng.
1. Tách bụi
Là phương pháp phổ biến, áp dụng cho các bụi lan đã lớn, mọc dày nhiều thân. Thời điểm tốt nhất là mùa xuân hoặc ngay sau khi hoa tàn, thường kết hợp khi thay chậu.
Cẩn thận lấy cả bụi lan ra khỏi chậu. Gỡ bỏ bớt giá thể cũ và cắt bỏ các rễ già, rễ thối. Dùng tay hoặc dao/kéo sắc, sạch đã khử trùng để chia tách các khóm giả hành ở gốc. Cố gắng giữ cho mỗi khóm mới có đủ giả hành (ít nhất 3-4 giả hành khỏe mạnh) và bộ rễ tương đối nguyên vẹn. Trồng các khóm đã tách vào chậu mới với giá thể phù hợp, đặt chồi mới hướng vào giữa chậu.
2. Tách cây con
Nhiều cây có khả năng mọc ra các cây con (keiki) từ các mắt ngủ trên các đốt ở phần đỉnh hoặc gốc của thân (giả hành) đã trưởng thành (thường là sau khi ra hoa).
Chờ cho cây con phát triển đủ lớn, có khoảng 3 – 4 lá và 2 – 3 rễ dài từ 4 – 5 cm trở lên. Dùng dao hoặc kéo sắc, sạch cắt rời keiki khỏi thân mẹ. Có thể xử lý vết cắt trên keiki và thân mẹ bằng tro bếp sạch hoặc bột thuốc trừ nấm (như Mancozeb 70%). Trồng vào chậu nhỏ với giá thể ẩm, lưu ý trồng nông để gốc cây không bị úng.
Cây con thường cần khoảng 2 năm chăm sóc mới có thể ra hoa.
3. Giâm cành
Có thể thực hiện sau khi hoa tàn (tháng 4 – 8 là tốt nhất).
Chọn các thân (giả hành) chưa ra hoa, mập mạp, khỏe mạnh. Cắt thân thành các đoạn, mỗi đoạn có 2 – 3 mắt ngủ (đốt). Xử lý vết cắt bằng tro bếp hoặc thuốc trừ nấm. Đặt các đoạn thân này nằm ngang hoặc cắm nghiêng vào giá thể sạch, ẩm, tơi xốp (như hỗn hợp dớn và than bùn). Lấp giá thể khoảng một nửa đoạn thân.
Đặt khay giâm ở nơi bán râm, ẩm ướt. Không tưới nước trong tuần đầu tiên, sau đó chỉ phun sương giữ ẩm thường xuyên. Sau 1 – 2 tháng, chồi non và rễ mới sẽ mọc ra từ các mắt ngủ. Khi cây con đã cứng cáp, có thể tách ra trồng vào chậu riêng (giữ nguyên đoạn thân cũ). Cây giâm cành thường cần 2 – 3 năm để ra hoa.
