Hoa tường vi: Đặc điểm, trồng & chăm sóc, nhân giống

Hoa tường vi có tên khoa học là Rosa Multiflora, nó còn được gọi với nhiều loại tên khác như hoa hồng nhiều hoa, tường vi Nhật, dã tường vi và nó là một loài hoa hồng cổ, loài này xuất hiện nhiều ở Đông Á như Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc. Theo phân loại khoa học được chấp nhận, nó thuộc bộ phận thực vật hạt kín, họ Rosaceae (họ Hoa hồng). Đài Loan là nguồn gốc của tường vi, độ tuổi ước tính khoảng 40 triệu năm. Các nhà khoa học còn cho rằng chính loài này là tổ tiên của tất cả các giống hoa hồng hiện có trên trái đất.

I. Đặc điểm hình thái & sinh trưởng

1. Đặc điểm hình thái

Đây là cây bụi rụng lá theo mùa, thường có xu hướng leo hoặc bò trườn, thuộc họ Hoa hồng (Rosaceae). Cây có thể cao 1 – 3 mét (đôi khi tới 5 mét). Thân cây mảnh, dài, có thể mọc thẳng đứng khi còn non nhưng sau đó thường cong rủ và dựa vào các cây khác hoặc vật thể xung quanh để leo lên. Cành nhánh phân nhiều, tạo thành những bụi rậm rạp. Cành non thường có màu xanh lục hoặc hơi ánh tía. Vỏ thân cây già có màu nâu xám hoặc tím đen, có thể nứt dọc và bong thành vảy mỏng, gai trên thân già có thể rụng bớt.

• Thân và cành thường có gai sắc, cong hình móc câu, thường mọc thành cặp đối xứng ngay dưới gốc của cuống lá, gai có màu nâu đỏ. Một số dạng trồng làm cảnh có thể không có gai hoặc ít gai hơn.
• Lá mọc cách trên cành. Lá là lá kép lông chim lẻ một lần, dài tổng thể từ 5 đến 10 cm. Mỗi lá kép thường gồm 3 đến 9 lá chét (phổ biến là 7 hoặc 9 lá chét).
  • Lá chét có kích thước tương đối nhỏ, dài 1 – 5 cm, rộng 0.8 – 2.8 cm. Hình dạng lá chét thay đổi từ hình trứng ngược, hình elip. Đầu lá nhọn hoặc tù, gốc lá tròn hoặc hình nêm. Mép lá có răng cưa nhỏ và sắc. Phiến lá mỏng, mềm, có thể hơi nhăn. Mặt trên lá thường có màu xanh lục, không bóng hoặc ít bóng, không có lông. Mặt dưới lá thường nhạt màu hơn, phủ lông tơ mềm dày đặc hoặc chỉ thưa thớt tùy theo giống. Trục chính của lá kép thường có lông và các gai nhỏ.
  • Lá kèm phát triển khá lớn, dính liền vào phần gốc của cuống lá kép. Mép của lá kèm bị xẻ sâu thành nhiều răng nhỏ, nhọn, xếp sít nhau như răng lược, và thường có phủ dày đặc các lông tuyến.
• Cụm hoa thường mọc ở đầu cành hoặc trên các nhánh ngắn. Cụm hoa có dạng chùy hoặc ngù bao gồm nhiều hoa. Lá bắc nhỏ, thường sớm rụng.
  • Hoa có kích thước nhỏ, đường kính mỗi bông hoa khoảng 1.5 – 2 cm. Màu sắc phổ biến nhất là trắng tinh khiết, hiếm khi có màu phớt hồng nhạt. Cuống hoa dài 1.5 – 2.5 cm, có lông tơ, đôi khi có cả lông tuyến.
  • Đế hoa không có lông.
  • Có 5 lá đài, hình mác rộng. Mặt trong và mép của lá đài thường có phủ lớp lông bông mịn. Lá đài thường có các thùy phụ nhỏ ở bên cạnh, đôi khi có lông tuyến. Lá đài thường uốn cong ra sau khi hoa nở.
  • Cánh hoa: Có 5 cánh hoa, hình trứng ngược hoặc gần tròn. Đặc điểm dễ nhận là đỉnh của mỗi cánh hoa thường có một khía lõm vào. Cánh hoa màu trắng hoặc phớt hồng nhạt.
  • Rất nhiều nhị, bao phấn có màu vàng.
  • Nhụy: Bầu nhụy hạ (nằm dưới các bộ phận khác của hoa). Các vòi nhụy dính liền với nhau tạo thành một trụ thẳng đứng, trụ này không có lông. Đầu nhụy nằm ở đỉnh của trụ.
• Quả hình thành do đế hoa phình to và mọng nước bao bọc lấy các quả bế bên trong. Quả có kích thước nhỏ, hình gần cầu, đường kính 6 – 9 mm. Khi chín, quả có màu đỏ tươi, bề mặt bóng loáng. Quả thường tồn tại rất lâu trên cây, qua cả mùa đông. Quả bế thật sự: Nằm bên trong quả tầm xuân, số lượng từ 5 đến 12 quả bế. Mỗi quả bế dài khoảng 4 mm.

Cây thường ra hoa rộ vào cuối xuân đến đầu hè (thường là tháng 5 – 6). Quả hình thành và chín vào mùa thu, tồn tại dai dẳng qua mùa đông.

2. Đặc điểm sinh trưởng

Tường vi thích được trồng ở nơi có ánh nắng đầy đủ hoặc bóng râm vừa phải, không chịu được nhiệt độ quá lạnh và có thể chết nếu < -2°C. Cây phát triển chậm trong 1 – 2 năm đầu, sau đó phát triển nhanh thông qua phân lớp và mầm rễ.

Nhiệt độ sinh trưởng tối ưu là 20 – 25°C.

II. Tác dụng & ý nghĩa của hoa

1. Tác dụng

1.1. Cảnh quan

Tường vi là một loài hồng dại gốc được sử dụng rộng rãi trong lai tạo để truyền đặc tính ra hoa dạng chùm cho nhiều giống hoa hồng hiện đại. Đồng thời, cây cũng là một trong những gốc ghép phổ biến và quan trọng để ghép các giống hoa hồng trồng làm cảnh (cây gieo từ hạt thường cho gốc ghép tốt hơn).

Với sức sống mạnh mẽ và khả năng leo bám, cây được trồng làm hàng rào, cây phủ xanh bảo vệ sườn dốc, hoặc cho leo giàn, vòm cổng. Hoa có thể được dùng để cắm trang trí, và quả tầm xuân khô cũng được dùng để kết vòng hoa hoặc các vật trang trí khác.

1.2. Kinh tế & ăn được

• Hoa có hương thơm, có thể được chưng cất để lấy tinh dầu làm nguyên liệu cho nước hoa.
• Rễ cây chứa hàm lượng tanin cao (23 – 25%), có thể được chiết xuất để làm keo cao (chất thuộc da).
• Quả tầm xuân chín đỏ có vị ngọt, có thể ăn được.

1.3. Dược liệu

Quả tầm xuân: Là bộ phận được sử dụng nhiều nhất, được ghi nhận trong Dược điển Nhật Bản. Quả chứa các flavonoid (như Multiflorin, Quercetin), Lycopene. Theo y học dân gian, quả có tác dụng nhuận tràng, lợi tiểu. Thường dùng dưới dạng thuốc sắc để trị táo bón, phù thũng (do bệnh thận hoặc chân khí…). Chiết xuất từ quả còn được ứng dụng trong mỹ phẩm với tác dụng bảo vệ da, làm se, chống oxy hóa, làm trắng, dưỡng ẩm và kích hoạt tế bào da.

Các bộ phận khác: Theo Đông y Trung Quốc, rễ có tác dụng hoạt huyết, thông kinh lạc, thu liễm. Lá dùng ngoài để trị sưng độc. Hoa cũng được dùng làm thuốc.

2. Ý nghĩa

III. Hướng dẫn trồng & chăm sóc cây

1. Trồng & chăm sóc cây

Theo kinh nghiệm của những người làm vườn lâu năm, trồng tường vi vào mùa thu sẽ có tỷ lệ sống cao nhất, nhất là vào nửa cuối tháng 10 – đầu tháng 11. Đất trồng là đất sâu, tơi xốp, tốt nhất là đất thịt pha cát trung tính hoặc hơi chua, không dùng đất sét hoặc đất nhiễm mặn.

• Tưới nước khi cây bắt đầu nảy mầm vào mùa xuân cho đến suốt thời kỳ ra hoa, có thể cần tưới khoảng 3 – 4 lần tùy theo điều kiện thời tiết, mục tiêu là giữ cho đất đủ ẩm. Nếu gặp khô hạn vào mùa hè, cần tưới thêm 2 – 3 lần. Rất quan trọng là phải đảm bảo thoát nước tốt, tránh để cây bị úng nước vì cây rất sợ úng (dễ gây thối rễ). Vào mùa thu, có thể tưới thêm 2 – 3 lần tùy thời tiết. Khi tưới, luôn chú ý không để nước đọng ở gốc cây.
• Trong giai đoạn cây hình thành nụ, nên bón thúc 1 – 2 lần bằng nước bánh dầu hoặc phân hữu cơ được ngâm ủ pha loãng để hoa có màu sắc đẹp và thời gian nở kéo dài hơn. Đối với các cây hồng leo/bụi đã trưởng thành, cành nhánh càng nhiều, hoa càng sai thì càng cần nhiều dinh dưỡng. Do đó, hàng năm vào mùa đông, nên vun gốc và bón một lượng lớn phân chuồng hoai mục hoặc phân hữu cơ khác. Việc này giúp giữ cho các chồi non và mầm hoa phát triển mạnh mẽ, hoa nở đẹp.

Cắt tỉa là khâu không thể thiếu để cây Hoa hồng (đặc biệt là hồng leo, hồng bụi) có dáng đẹp, ra nhiều hoa và hạn chế sâu bệnh. Việc cắt tỉa không đúng cách sẽ khiến cây mọc thành bụi rậm lộn xộn, dễ bị bệnh và mất mỹ quan.

• Thực hiện một lần mỗi năm vào đầu xuân, trước khi cây nảy mầm mạnh.
• Cắt tỉa với mức độ vừa phải. Đối với cành chính (thân leo chính), có thể giữ lại độ dài trong khoảng 1.5 mét, phần ngọn còn lại cắt bỏ. Trên mỗi cành bên (nhánh phụ), giữ lại khoảng 3 – 5 mắt ngủ ở phần gốc, phần còn lại cắt bỏ. Đồng thời, cần loại bỏ triệt để các cành khô, cành yếu, cành bị sâu bệnh, cành già cỗi và những cành mọc quá dày đặc, chen chúc. Việc này giúp trẻ hóa cây và đảm bảo cây ra hoa đều, đẹp hàng năm.

2. Kiểm soát sâu bệnh

Tường vi thường ít bị sâu bệnh, nhưng các giống hoa hồng trồng làm cảnh dễ bị tấn công hơn.

• Sâu hại thường gặp: Ong ăn lá, rệp sáp/rệp vảy, rệp vừng.
• Bệnh hại thường gặp: Bệnh cháy lá, bệnh loét cành, bệnh đốm đen, bệnh phấn trắng bệnh gỉ sắt.

Biện pháp phòng trừ: Trồng xen kẽ với các loại cây hoa khác, không nên trồng quá dày đặc một loại hồng. Cắt tỉa mạnh cành già, cành rậm rạp vào mùa đông giúp cây thông thoáng, nhận đủ ánh sáng, từ đó giảm thiểu đáng kể sự phát triển của sâu bệnh. Khi cần thiết, sử dụng các loại thuốc bảo vệ thực vật phù hợp và được phép lưu hành để phun trừ

IV. Phương pháp nhân giống

Hoa hồng có thể được nhân giống bằng nhiều phương pháp khác nhau như gieo hạt, tách bụi, giâm cành, chiết cành hoặc ghép. Trong đó, đối với người trồng tại nhà, phương pháp giâm cành và tách bụi thường được ưa chuộng hơn do tính đơn giản và hiệu quả.

1. Gieo hạt & ghép

Hai phương pháp này thường đòi hỏi kỹ thuật và điều kiện chăm sóc cao hơn, quá trình nhân giống phức tạp hơn.

• Gieo hạt: Thường chỉ dùng trong công tác lai tạo giống mới hoặc nhân giống các loài hồng dại. Cây con mọc từ hạt thường mất nhiều thời gian mới ra hoa và có thể không giữ được các đặc tính ưu việt của cây mẹ (nếu là giống lai).
• Ghép: Chủ yếu dùng để nhân các giống hoa hồng ưu tú, quý hiếm hoặc các giống khó nhân giống bằng phương pháp khác. Cây con từ phương pháp ghép có thể ra hoa ngay trong năm đầu.

2. Giâm cành

Đây là phương pháp nhân giống phổ biến cho tường vi, Nguyên tắc chung là chọn cành khỏe mạnh, không có dấu hiệu sâu bệnh. Đối với cành non (cành bánh tẻ), cần giâm ngay sau khi cắt để tránh bị héo. Nhiệt độ lý tưởng để cành ra rễ là 20 – 25°C. Giá thể giâm cần được giữ ẩm đều nhưng không được úng nước (quá ẩm dễ gây thối). Đồng thời, cần duy trì độ ẩm không khí cao xung quanh cành giâm (có thể bằng cách trùm túi nilon lên chậu giâm nhưng phải mở ra thông gió định kỳ).

Lưu ý: Tùy theo giống hồng và loại cành (cành non, cành bánh tẻ, cành già) mà kỹ thuật giâm cụ thể (thời điểm, cách xử lý cành, giá thể…) sẽ khác nhau.

3. Chia bụi

Phương pháp này đơn giản, dễ thực hiện và cây con nhanh chóng ổn định, phát triển. Áp dụng cho các bụi hồng đã lớn, có nhiều thân mọc từ gốc. Người ta sẽ đào cả bụi lên, dùng dụng cụ sắc bén chia tách phần gốc và rễ thành các bụi nhỏ hơn, mỗi bụi đảm bảo có đủ thân, chồi và rễ, sau đó trồng riêng.

4. Chiết cành

Phương pháp này thường cho tỷ lệ thành công cao nhưng số lượng cây con tạo ra ít hơn so với giâm cành. Chiết cành thường được áp dụng cho những giống hồng khó giâm cành hoặc khi muốn tạo ra cây giống mới có kích thước lớn hơn ngay từ đầu. Cành được chọn để chiết vẫn được giữ nguyên trên cây mẹ. Một phần của thân cành đó sẽ được xử lý (ví dụ: khoanh vỏ, cạo vỏ…) rồi bó bầu bằng giá thể ẩm (như rêu, xơ dừa…) hoặc uốn cong và vùi xuống đất ẩm.

Sau một thời gian khi phần xử lý đã ra rễ đủ mạnh thì mới cắt rời khỏi cây mẹ để trồng thành cây độc lập. Có nhiều kỹ thuật chiết cành khác nhau như chiết cành đơn giản, chiết cành nằm ngang, chiết cành lượn sóng, hoặc chiết cành bằng cách vun đất vào gốc.