Hoa trạng nguyên: Đặc điểm, ý nghĩa, giá, cách trồng & chăm sóc

Trạng nguyên có tên khoa học là Euphorbia pulcherrima, nó còn được gọi là cây Giáng sinh vì hoa nở từ tháng 11 – tháng 12 đúng vào dịp giáng sinh. Xuất xứ của tên gọi Latin của nó là được đặt theo tên của bác sĩ “Pulcherrima”, bác sĩ của vua Mauritania Juba II. Loài cây này dễ chăm sóc, phát triển tốt ở nhiệt độ từ 15° – 22° C nên là một loại cây trồng trong nhà rất lý tưởng.

Cây trạng nguyên có nguồn gốc từ Trung Mỹ, ở Tây Ấn còn gọi nó là cây “6 tháng đỏ, 6 tháng xanh”. Loài này chỉ bắt đầu phổ biến hơn từ năm 1950 khi nó đến châu Âu, đặc biệt là ở Đức dần dần trở thành biểu tượng của lễ Giáng sinh, ngày 12 tháng 12 là ngày thích hợp để tặng cây cho bạn bè, người thân.

I. Đặc điểm hình thái & sinh trưởng

1. Đặc điểm hình thái

Trạng nguyên (hay Nhất phẩm hồng) là cây bụi hoặc cây gỗ nhỏ, có thể cao từ 0.6 đến 4 mét (hiếm khi tới 7m). Thân cây thường mọc thẳng đứng, phân nhánh, nhẵn. Rễ hình trụ, phân nhánh nhiều.

• Lá đơn, mọc cách. Cuống lá dài 2 – 7 cm, thường có màu đỏ. Phiến lá có hình trứng – elip hoặc hình mác dài 6 – 25 cm, rộng 4 – 10 cm. Đầu lá nhọn dần hoặc nhọn sắc, gốc lá hình nêm hoặc thuôn hẹp. Mép lá nguyên, hoặc chia thùy nông, hoặc chỉ gợn sóng nông. Màu lá thường là xanh lục đậm. Mặt trên lá nhẵn hoặc có lông tơ ngắn, mặt dưới thường có lông tơ (đặc biệt ở gân lá). Cây không có lá kèm (hoặc lá kèm rất nhỏ, sớm rụng).
  • Lá bắc (Phần có màu sắc sặc sỡ giống như cánh hoa): Đây là bộ phận có giá trị trang trí chính của cây, thường bị nhầm lẫn là hoa. Các lá ở phần ngọn cành, nằm ngay phía dưới cụm hoa thật sự, bị biến đổi thành các lá bắc có màu sắc sặc sỡ. Thường có từ 5 – 7 lá bắc hoặc nhiều hơn cho mỗi cụm hoa. Lá bắc có hình elip hẹp hoặc hình mác, dài 3 – 15 cm, rộng 1 – 2 cm. Màu sắc phổ biến nhất của lá bắc là đỏ tươi, ngoài ra các giống trồng làm cảnh còn có lá bắc màu hồng, trắng, kem, vàng nhạt… Mép lá bắc thường nguyên, hiếm khi có dạng lượn sóng nông.
• Cụm hoa thật sự: Nằm ở trung tâm của các lá bắc màu mè. Nhiều cụm hoa hình chén này thường tụ lại thành cụm lớn hơn ở đỉnh các cành nhánh. Mỗi cụm hoa hình chén, là một cấu trúc hoa đặc biệt của chi Euphorbia, bao gồm:
  • Tổng bao: Có dạng hình chén hoặc hình chậu nhỏ, màu xanh lục nhạt, cao 7 – 9 mm, đường kính 6 – 8 mm. Mép của tổng bao thường chia thành 5 răng cưa hình tam giác, không có lông.
  • Tuyến mật: Thường có 1 (hiếm khi 2) tuyến mật lớn màu vàng nằm trên mép của tổng bao. Tuyến mật này thường dẹt và có dạng 2 môi, dài 4 – 5mm.
  • Hoa đực: Bên trong tổng bao có rất nhiều hoa đực đã bị tiêu giảm đến mức tối đa, mỗi hoa đực chỉ còn lại 1 nhị duy nhất trên một cuống ngắn. Các nhị này thường thò ra ngoài tổng bao. Dưới mỗi hoa đực có các lá bắc con hình sợi, có lông.
  • Hoa cái: Chỉ có 1 hoa cái duy nhất nằm ở chính giữa tổng bao, không có bao hoa. Hoa cái có một cuống dài đưa bầu nhụy vươn hẳn ra ngoài tổng bao. Bầu nhụy thượng, 3 ngăn, bề mặt nhẵn, không có lông. Có 3 vòi nhụy, phần gốc dính liền với nhau, phần đỉnh mỗi vòi lại chia 2 thùy sâu.
• Quả là quả nang, hình cầu có 3 góc cạnh rõ ràng, dài 1.5 – 2.0 cm, đường kính khoảng 1.5 cm, bề mặt nhẵn, không có lông. Khi chín, quả nang sẽ nứt ra. Mỗi quả chứa vài hạt. Hạt hình trứng, dài khoảng 1cm, đường kính 8 – 9mm, màu xám hoặc xám nhạt, bề mặt gần như nhẵn. Hạt không có mào hạt.

Cây thường có lá bắc đổi màu rực rỡ và hoa nở vào mùa thu đông đến mùa xuân (thường từ tháng 10 đến tháng 4 năm sau). Quả hình thành và chín sau đó.

2. Đặc điểm sinh trưởng

Cây trạng nguyên có nguồn gốc từ Nam Mỹ, là loài cây ưa sáng ngày ngắn và thích khí hậu ấm áp. Nhiệt độ sinh trưởng tối ưu là từ 18-25°C. Mùa đông không nên thấp hơn 10°C. Nó ưa ẩm và khá nhạy cảm với nước. Cần cung cấp đủ nước trong suốt thời kỳ sinh trưởng để cây phát triển tốt.

II. Tác dụng & ý nghĩa của hoa

1. Tác dụng

1.1. Cảnh quan & Kinh tế

Trạng nguyên là một trong những loài cây cảnh rất được ưa chuộng trên toàn thế giới, đặc biệt vào các dịp lễ lớn như Giáng sinh, Tết Nguyên Đán. Giá trị trang trí chính đến từ các lá bắc có màu sắc rực rỡ (phổ biến nhất là đỏ tươi, ngoài ra còn có hồng, trắng, kem…) bao quanh cụm hoa thật sự nhỏ bé.

Thời gian lá bắc giữ màu kéo dài (có thể vài tháng). Cây chủ yếu được trồng làm cây chậu trang trí nội thất (phòng khách, văn phòng, sảnh đường, bệ cửa sổ…), hoặc trưng bày ở các nơi công cộng. Ở những vùng khí hậu ấm áp, cây có thể được trồng ngoài vườn để làm đẹp cảnh quan. Cành mang lá bắc màu cũng có thể được sử dụng làm hoa cắt cành.

1.2. Dược liệu

Theo một số tài liệu Y học Trung Quốc, toàn cây có vị đắng, chát, tính mát và được ghi nhận là có độc tính nhẹ. Công dụng chính được cho là điều kinh chỉ huyết (điều hòa kinh nguyệt, cầm máu), tiếp cốt (hỗ trợ liền xương), tiêu sưng. Cây được dùng để điều trị các chứng bệnh như kinh nguyệt quá nhiều, chấn thương bầm tím, chảy máu ngoài da, gãy xương.

Lưu ý: Cây có chứa độc tố. Việc sử dụng làm thuốc bắt buộc phải theo sự hướng dẫn và kê đơn của thầy thuốc hoặc người có chuyên môn. Tuyệt đối không được tự ý sử dụng.

ĐỘC TÍNH: Nhựa mủ màu trắng sữa chảy ra từ thân và lá cây Trạng nguyên có chứa các chất gây kích ứng và có độc tính nhẹ.

2. Ý nghĩa

Cây Trạng nguyên giữ một vị trí đặc biệt trong văn hóa Mexico, gắn liền với những câu chuyện huyền thoại và ý nghĩa tâm linh sâu sắc.

Theo truyền thuyết của người Aztec, ban đầu hoa có màu trắng, nhưng sau một cuộc chinh phạt, những bông hoa này đã héo tàn rồi nở rộ trở lại vào mùa đông năm sau với màu đỏ thắm như máu của những người chiến binh đã ngã xuống. Từ đó, loài hoa này được gọi là “cuetlaxóchitl” trong tiếng Nahuatl (có nghĩa là “bông hoa héo tàn”) và tượng trưng cho sự thuần khiết cùng sự sống mới của các chiến binh đã hy sinh. Người Aztec còn dùng cây Trạng nguyên để nhuộm vải và trang trí.

Trong văn hóa Công giáo, cây Trạng nguyên lại gắn liền với một câu chuyện khác về lễ Giáng sinh. Chuyện kể rằng, một cô gái nghèo không có quà để dâng lên Chúa Hài Đồng nên đã hái một bó hoa dại ven đường. Khi cô đặt bó hoa dưới chân Chúa, nó bỗng biến thành những bông hoa rực rỡ sắc màu. Vì sự liên quan mật thiết này với lễ Giáng sinh, cây Trạng nguyên còn được gọi là “Flor de Nochebuena” trong tiếng Tây Ban Nha, có nghĩa là “hoa Đêm Thánh” hay “hoa Giáng sinh”, và trở thành một biểu tượng không thể thiếu trong mùa lễ này.

III. Hướng dẫn trồng & chăm sóc cây

1. Trồng & chăm sóc cây

Cây cần đất tơi xốp, giàu hữu cơ và thoát nước tốt. Nên thay chậu hàng năm vào mùa xuân (tháng 3 – 5) sau khi đã cắt tỉa mạnh.

Ánh sáng & Xử lý ngày ngắn (Rất quan trọng để lá bắc đổi màu)

• Giai đoạn sinh trưởng: Cây cần nhiều ánh nắng mặt trời (có thể che bớt nắng gắt giữa trưa hè).
• Giai đoạn xử lý ra hoa/đổi màu lá bắc (Thường bắt đầu từ tháng 9 – 10): Trạng nguyên là cây ngày ngắn, cần ít nhất 12 – 14 giờ tối hoàn toàn và không bị gián đoạn mỗi đêm, kéo dài liên tục trong khoảng 8 – 10 tuần để kích thích sự hình thành hoa và đổi màu của lá bắc. Cách làm: từ khoảng 5 giờ chiều đến 8 giờ sáng hôm sau, đặt cây vào nơi tối tuyệt đối (như trong tủ hoặc dùng hộp carton lớn úp kín). Ban ngày vẫn cần cho cây ra nơi có ánh sáng mạnh.
• Khi lá bắc đã có màu đẹp: Đặt cây ở vị trí sáng sủa nhất trong nhà, tránh gió lùa trực tiếp từ máy sưởi/điều hòa.

Các yêu cầu khác

• Cây ưa khí hậu ấm áp, nhiệt độ lý tưởng trong giai đoạn sinh trưởng và đổi màu lá bắc là 15 – 25°C. Không chịu được lạnh, cần giữ nhiệt độ trên 10 – 15°C vào mùa đông.
• Trong mùa sinh trưởng, tưới nước khi lớp đất mặt đã khô. Tưới đẫm rồi để nước thoát hết, tránh để cây bị úng nước. Giảm đáng kể lượng nước tưới sau khi lá bắc đã tàn và cây bước vào giai đoạn nghỉ (thường sau Tết). Cây ưa ẩm độ không khí vừa phải.

• Bón phân bón lỏng cân đối pha loãng định kỳ 1 – 2 tuần/lần hoặc dùng phân tan chậm trong suốt mùa sinh trưởng (xuân đến thu). Ngừng bón phân khi lá bắc đang có màu đẹp và trong suốt mùa đông.

Cắt tỉa/Bấm ngọn (Để cây đẹp và nhiều “hoa” năm sau)

• Sau khi lá bắc tàn (Thường sau Tết, vào mùa xuân tháng 4 – 5): Cắt tỉa mạnh toàn bộ cây, chỉ giữ lại khoảng 3 – 4 cành khỏe mạnh, mỗi cành cắt ngắn còn khoảng 10 – 15cm (chừa lại vài mắt ngủ).
• Trong mùa hè (Tháng 7 – 8): Khi các chồi mới mọc ra từ vết cắt đã dài, tiến hành bấm ngọn 1 – 2 lần để khuyến khích cây phân nhiều nhánh phụ. Việc này giúp cây có dáng tròn đẹp và tạo ra nhiều ngọn mang lá bắc hơn vào mùa sau.

Trạng nguyên có thể bị bọ phấn trắng , rệp, nhện đỏ. Bệnh thường gặp nhất là thối rễ do tưới quá nhiều nước. Cần kiểm tra thường xuyên, giữ vệ sinh, đảm bảo thông thoáng và sử dụng thuốc bảo vệ thực vật phù hợp, được phép khi cần thiết.

2. Một số lưu ý

2.1. Kiểm soát chiều cao cây

Ngoài ra việc duy trì nhiệt độ, thời gian chiếu sáng ngày và đêm thì cần chú ý thêm đến chiều cao của cây. Cây trồng trong chậu sẽ phát triển rất nhanh nên phải kiểm soát chiều cao cây nếu không cành sẽ mọc cao, dễ bị gió quật đổ.

Vào khoảng thời gian sau tiết Thanh Minh, khi cây đã qua giai đoạn nghỉ đông, bạn nên tiến hành thay chậu, đồng thời cắt bỏ rễ già, rễ bệnh và những cành yếu. Việc này sẽ kích thích cây đâm chồi, cành mới. Trong quá trình sinh trưởng, cần ngắt ngọn 2 lần để cây phát triển nhiều nhánh, tạo dáng thấp và tròn đều. Lần ngắt đầu tiên vào khoảng cuối tháng 6, lần thứ hai vào giữa tháng 8. Khi cành cây dài khoảng 20 – 30cm, bạn có thể uốn cành, tạo dáng cho cây thấp, tròn và giúp hoa phân bố đều.

2.2. Vì sao lá bị rụng?

1. Ánh sáng quá mạnh và không được thông gió, độ ẩm không khí cao thì lá sẽ chuyển sang màu vàng.
2. Thiếu chất dinh dưỡng, đặc biệt thiếu phân lân cũng khiến lá già vàng nhanh, lan dần từ mép vào trong và rụng. Nếu thiếu kali, hiện tượng vàng lá sẽ xảy ra ở mép lá và giữa các gân lá, sau đó lan ra toàn bộ lá.
3. Lượng nước tưới quá nhiều hoặc quá ít.
4. Nhiệt độ quá thấp và phải chịu gió lạnh vào mùa đông.

Làm gì khi lá rụng? Hãy cho cây thật nhiều nắng (ít nhất 6 tiếng/ngày), tưới nước vừa phải (khi đất khô), nhặt bỏ lá khô và cắt tỉa cành hỏng. Khi cây ra chồi non vào mùa xuân, bón phân loãng. Giữ ấm cho cây (trên 7-10°C) vào mùa đông. Làm như vậy để cây có thể phục hồi dần dần.

IV. Phương pháp nhân giống

Trạng nguyên chủ yếu được nhân giống bằng phương pháp giâm cành (bao gồm cành non, cành bánh tẻ, và cả rễ già) và chiết cành.

1. Giâm cành

Lưu ý chung rất quan trọng: Nên lấy cành giâm vào buổi sáng sớm khi cành chứa nhiều nước. Vết cắt phải phẳng, sạch. Ngay sau khi cắt, phải rửa sạch nhựa mủ trắng tiết ra từ vết cắt bằng nước sạch để tránh bít tắc và cản trở ra rễ. Sau đó, có thể để vết cắt hơi se khô tự nhiên trong bóng râm, hoặc chấm vào tro bếp, bột than củi, hoặc nhúng nhanh vào dung dịch thuốc tím (KMnO4) 0.1% khoảng 10 phút rồi vớt ra, hoặc dùng thuốc kích thích ra rễ. Khi giâm, cắm cành sâu không quá 2.5cm vào giá thể.

• Giâm cành non (Tỷ lệ sống cao, ra rễ nhanh nhất): Thực hiện khi cây đang ra chồi non mới, có khoảng 6 – 8 lá. Cắt lấy đoạn ngọn dài 6 – 10cm, có khoảng 3 – 4 đốt lá. Loại bỏ các lá ở phần gốc cành giâm, chỉ giữ lại khoảng 3 – 4 lá ở phần ngọn (có thể cắt bớt một nửa diện tích của các lá lớn này để giảm thoát hơi nước). Sau khi rửa sạch nhựa mủ, cắm ngay vào giá thể ẩm, thoát nước tốt (như cát, đá perlite trộn than bùn). Giữ ẩm cao  liên tục cho cành lá và giá thể (ví dụ bằn g cách trùm túi nilon và phun sương), che bóng cẩn thận. Nhiệt độ duy trì khoảng 22 -24°C. Cành thường ra rễ sau khoảng 14 -18 ngày. Đây là phương pháp được ưu tiên. Có thể giâm từ tháng 3 đến tháng 9 nếu có điều kiện nhà kính.
• Giâm cành bánh tẻ: Thực hiện vào mùa xuân (tháng 3 – 5), khi nhiệt độ trên 15°C. Dùng các đoạn cành đã hóa gỗ một phần hoặc hoàn toàn của năm trước, dài khoảng 10cm. Cắt vát ở phần gốc cành gần mắt ngủ, có thể chấm tro bếp, để hơi se khô rồi cắm vào cát. Tưới đẫm. Duy trì nhiệt độ 22 – 24°C. Cành ra rễ sau khoảng 20 ngày. Cần che bóng trong quá trình giâm.
• Giâm rễ già : Áp dụng cho cây đã trồng nhiều năm. Thực hiện vào mùa xuân khi thay chậu, kết hợp cắt tỉa rễ. Chọn các đoạn rễ già có đường kính trên 0.5cm, cắt thành các đoạn dài khoảng 10cm. Chấm hai đầu vết cắt vào bột than củi, tro bếp hoặc đất bột khô, để hơi se. Cắm nghiêng các đoạn rễ này vào giá thể sao cho một đầu hở lên mặt đất khoảng 1cm. Không cần che bóng. Rễ sẽ nảy chồi mới sau khoảng 1 tháng. Khi cây con cao 10cm thì có thể trồng ra chậu.

2. Chiết cành

Thời điểm: Tốt nhất là vào mùa xuân hè (tháng 4 – 7).

• Cách làm: Chọn cành bánh tẻ khỏe mạnh (thường là cành 1 năm tuổi). Cách ngọn cành khoảng 20cm, dùng dao sắc khoanh bỏ một đoạn vỏ rộng khoảng 1cm (hoặc tương đương đường kính cành tại vị trí khoanh). Cạo sạch lớp tượng tầng (lớp nhớt xanh) trên phần gỗ đã lột vỏ. Bó chặt một bầu bằng giá thể giữ ẩm tốt (như rêu sphagnum đã làm ẩm) vào vị trí khoanh vỏ. Bọc kín bầu chiết bằng nilon và buộc chặt hai đầu (đặc biệt là đầu dưới) để giữ ẩm và tránh nước mưa lọt vào.
• Ra rễ & Trồng mới: Giữ nhiệt độ phòng trên 20°C. Sau khoảng 2 tháng, khi quan sát thấy rễ đã mọc nhiều trong bầu thì cắt rời cành chiết khỏi cây mẹ và trồng vào chậu mới.