Hoa tigon (hiếu nữ): Đặc điểm, tác dụng, cách trồng & chăm sóc

Hoa tigon hay hiếu nữ, tên khoa học của nó là Antigonon leptopus là một loài dây leo có hoa thuộc chi Antigonon và thuộc họ Kiều mạch (Polygonaceae), có nguồn gốc từ Mexico và Guatemala.

Nguồn gốc của cái tên “Antigonon” vẫn chưa được biết. Hầu hết các nhà khoa học đều có xu hướng tin rằng cái tên này dựa trên các từ Hy Lạp αντι (anti) – đối diện, và γωνια (gonia) – góc, đặc trưng cho sự sắp xếp của các cánh hoa. Có những người khác cho rằng loài cây này được đặt theo tên của Antigone, con gái của vua Theban Oedipus. Tên loài “Leptopus” cũng xuất phát từ tiếng Hy Lạp λεπτος (Leptos) – nghĩa là mỏng manh.

I. Đặc điểm hình thái & sinh trưởng

1. Đặc điểm hình thái

Ở miền Trung và miền Bắc Việt Nam, cây thường rụng hết lá vào mùa đông, trong khi ở miền Nam, cây thường chỉ rụng một phần lá. Thân cây mảnh, dài, có thể leo dài trên 10 mét, phân nhiều nhánh và có tua cuốn rất phát triển. Mặt cắt ngang của thân cây có hình vuông. Cây trưởng thành có rễ củ dưới đất.

• Lá mọc cách, đơn, có tua cuốn mọc ra từ nách lá. Phiến lá hình trứng thuôn dài, nhọn đầu, gốc hình tim. Mặt trên lá màu xanh lục, mặt dưới màu xanh nhạt hơn. Gân lá nổi rõ, dạng mạng lưới, các ô mạng lưới lõm xuống. Mép lá nguyên, lượn sóng hoặc có khía răng cưa nông, có lông. Cả hai mặt lá đều nhám, chất lá mỏng như giấy. Lá kèm (bẹ chìa) dễ rụng hoặc có dạng sợi mảnh. Cuống lá dài 2 – 5 cm, phiến lá dài 6 – 12 cm, rộng 4 – 8 cm.
• Cây ra hoa từ cuối mùa xuân đến mùa thu, hoa nở liên tục. Hoa mọc thành cụm ở ngọn cành hoặc nách lá, dạng chùm hoặc chùy (hình nón). Cụm hoa mọc đối diện với lá, dài 30 – 40 cm, có nhiều nhánh. Mỗi chùm hoa nhỏ có 3 – 5 bông hoa. Hoa không có cánh hoa thật, phần có màu sắc là các lá bắc. Lá bắc không xòe ra hoặc chỉ xòe một phần, có màu hồng, rất đẹp, hình nón hoặc hình tim, gồm 5 lá bắc, trong đó 2 lá bắc bên trong nhỏ hơn, các lá bắc này không rụng. Đường kính hoa khoảng 0.5 cm. Hoa có mùi thơm nhẹ.
• Quả có màu nâu, hình thoi, ẩn trong lá đài.
• Hạt hình nón hoặc hình trứng, dài 1 – 1.5cm, màu nâu, ẩn trong đài hoa.

2. Đặc điểm sinh trưởng

Loài này mọc tự nhiên ở Mexico và Guatemala ở những vùng nằm ở độ cao dưới 1000m so với mực nước biển, độ pH đất thích hợp là 5 – 5.5 (và không nên cao hơn 7.5), thích những nơi nhiều nắng, nhưng có thể phát triển trong bóng râm một phần. Cây ít sâu bệnh, nhiệt độ tối ưu để cây phát triển là 22 – 30°C, có thể chịu nhiệt độ thấp 5°C vào mùa đông.

Đây là một loại cây cảnh sân vườn có giá trị vì hoa, thường được trồng ở các vùng nhiệt đới và một phần cận nhiệt đới trên khắp thế giới.

II. Tác dụng & ý nghĩa của hoa

1. Tác dụng

1.1. Trang trí

Hiếu nữ nở hoa đẹp rực rỡ, là loại cây cảnh quan và cây trồng giàn leo rất tốt, cũng là một trong những loài hoa có giá trị thưởng thức cao, được mệnh danh là “Nữ hoàng của các loài cây leo”. Hoa kết lại thành chuỗi như một chiếc vòng cổ, nên còn được gọi là “Chuỗi Tình Yêu”, bắt nguồn từ tên tiếng Anh lãng mạn của nó – Love’s Chain.

1.2. Dược liệu & thực phẩm

Ở vùng khí hậu nhiệt đới và cận nhiệt đới, antigonon nở hoa gần như quanh năm, hạt có thể ăn được (trông giống như những quả hạch nhỏ) và củ có thể được chiên hoặc nghiền thành bột. Lá và hoa được dùng trong y học dân gian, thân dẻo và bền thích hợp để làm đồ đan lát.

• Ở Thái Lan, lá và hoa cuộn trong bột mì, chiên và ăn kèm với mì, còn hoa được thêm vào món trứng tráng. Hạt rang thành bỏng ngô.
• Củ có thể ăn được, hạt làm bỏng ở Mexico.
• Trà pha từ lá và hoa thường được dùng làm thuốc giảm đau, hạ sốt và chống viêm, đồng thời được dùng để điều trị các bệnh ho. Ở một số nước, nó được sử dụng để điều trị bệnh tiểu đường, huyết áp thấp và làm thuốc bổ tim.

2. Ý nghĩa

III. Hướng dẫn trồng & chăm sóc hoa

Hoa tigon ưa ẩm và thích phát triển ở nơi đất thịt thoát nước tốt, giàu mùn. Đất trong chậu cần được giữ ẩm trên 80% để tạo điều kiện cho bộ rễ phát triển và giảm sự thoát hơi nước từ lá, phun nước lên lá vào mùa hè.

Hỗn hợp đất trồng gồm đất vườn, đất than bùn, cát sông theo tỷ lệ bằng nhau.

• Ánh sáng: Cây con cần được che chắn bằng lưới che nắng 75% để tránh nhiệt độ quá cao vào mùa hè, có thể làm lá chuyển sang màu vàng, rụng, nụ hoa bị cháy. Đảm bảo 3 – 4 tiếng dưới ánh sáng mặt trời mỗi ngày, nếu để trong bóng râm sẽ làm cây mọc nhiều lá và cành nhưng lại ít ra hoa.
• Trong thời kỳ sinh trưởng, cần bón phân loãng khoảng 2 tuần/ lần nhưng chọn loại phân có hàm lượng ni-tơ ít.
• Tưới nhiều nước vào mùa hè là cần thiết mặc dù cây có thể chịu hạn trong thời gian ngắn. Lượng nước nhiều có thể khiến cây xâm lấn (mọc chồi mới) rất nhanh.

IV. Phương pháp nhân giống

Tigon được nhân giống bằng hạt, chia bụi hoặc giâm cành. Sẽ thuận tiện nhất khi phân chia cùng lúc với việc trồng lại cây còn giâm cành đơn giản là cắt một đoạn thân từ phần thân gỗ có 2 – 3 chồi, ngâm cành trong phytohormone hoặc thuốc kích rễ rồi giâm vào đất tơi xốp. Hướng dẫn cụ thể bên dưới.

1. Gieo hạt

Trước khi gieo, hạt nên được ngâm 10 – 12 giờ trong nước ấm, độ sâu gieo hạt  là 1.5 – 2 cm, phủ màng nilon lại sau khi gieo và duy trì nhiệt độ 22 –  28°C, hạt sẽ nảy mầm trong vòng 1 tháng. Khi cây con cao được 20cm thì làm giàn để cây leo lên.

2. Giâm cành

Cắt những cành hoặc đoạn thân chưa có nụ, dài 5 – 8cm, bỏ các lá phía dưới và chỉ để lại 2 – 3 lá phía trên, cắm vào đất hỗn hợp than bùn và cát thô theo tỷ lệ bằng nhau + 2 phần đất vườn, tưới đủ nước, sau đó dùng túi nilon bịt kín chậu, cành có thể ra rễ trong 15 – 20 ngày, tỷ lệ sống sót có thể được đảm bảo trên 90%.