Hoa sen: Đặc điểm, 2 loài chính, cách trồng & chăm sóc

Hoa sen là một trong những loài thực vật hạt kín lâu đời nhất trên thế giới hiện nay, nghiên cứu của các nhà thực vật đã chứng minh rằng cách đây 125 triệu năm, cây sen đã xuất hiện ở nhiều vùng biển ở phía Bắc bán cầu. Sự xuất hiện của thời kỳ hậu băng hà đã khiến nhiệt độ toàn cầu giảm xuống, buộc cây sen phải di cư và hầu hết quần thể sen đã tuyệt chủng vào thời điểm này. Sau thảm họa này, trên thế giới chỉ còn lại 2 loài.

I. Đặc điểm hình thái & sinh trưởng

1. Đặc điểm hình thái chung

Các loài trong chi sen là cây thân thảo thủy sinh, sống lâu năm, phát triển từ thân rễ (thường gọi là ngó sen) mập, khỏe, có đốt, mọc bò ngang trong lớp bùn dưới đáy nước.

• Lá có cuống dài, đâm thẳng từ thân rễ lên. Phiến lá có thể nổi trên mặt nước (lá non) hoặc vươn cao hẳn lên khỏi mặt nước (lá trưởng thành). Phiến lá lớn, hình tròn, đặc điểm dễ nhận biết nhất là lá đính gốc cuống vào chính giữa mặt dưới của phiến lá giống như cái khiên. Mép lá nguyên. Hệ gân lá tỏa tròn từ tâm ra đến mép lá. Bề mặt lá thường có hiệu ứng không thấm nước (do cấu trúc vi mô và lớp sáp).
• Hoa lớn, đẹp, thường mọc đơn độc trên một cuống hoa dài, mập, đưa hoa vươn cao lên khỏi mặt nước.
  • Đài hoa: Có 4 – 5 lá đài, màu xanh lục hoặc hơi hồng, thường sớm rụng.
  • Rất nhiều cánh hoa (có thể trên 20 cánh), xếp thành nhiều vòng xoắn ốc. Kích thước cánh hoa lớn. Màu sắc đa dạng tùy loài/giống: trắng, hồng (nhiều sắc độ), đỏ, vàng. Các cánh hoa ở các vòng trong cùng thường nhỏ dần và có sự chuyển tiếp hình thái dần sang dạng nhị hoa.
  • Rất nhiều nhị, xếp thành nhiều vòng xoắn ốc phía trong cánh hoa. Phần phụ bộ nằm ở đỉnh của trung đới bao phấn thường có dạng một cái dùi mảnh, cong vào trong.
  • Nhụy: Gồm nhiều lá noãn rời nhau, mỗi lá noãn (chứa bầu nhụy) nằm ẩn sâu trong một lỗ riêng biệt trên bề mặt phẳng ở đỉnh của đế hoa. Mỗi lá noãn có vòi nhụy ngắn và đầu nhụy nhỏ ở đỉnh.
• Đế hoa & Quả: Đế hoa có cấu trúc rất đặc trưng, độc đáo: nó có hình nón ngược, đỉnh phẳng và có nhiều lỗ nhỏ, chất đế hoa xốp như bọt biển. Sau khi hoa tàn, phần đế hoa này phình to lên đáng kể, phát triển thành cấu trúc mà dân gian gọi là gương sen (hoặc đài sen). Quả thực sự là dạng quả kiên, mỗi quả nằm gọn trong một lỗ của đài sen. Quả có hình trứng thuôn hoặc gần cầu.
• Hạt: Nằm bên trong lớp vỏ quả kiên cứng. Hạt không có nội nhũ, dự trữ chất dinh dưỡng trong 2 lá mầm dày. Bên trong hạt chứa phôi cây.

Chú ý vì củ sen có chứa tannin nên dễ bị oxy hóa và chuyển sang màu xanh đen khi cắt bằng dụng cụ bằng sắt, vì vậy khi nấu củ sen nên hạn chế sử dụng dụng cụ muôi, thìa bằng sắt.

2. Đặc điểm sinh trưởng chung

Đây là loài được liệt kê trong Sách đỏ, nó có sức sống bền bỉ dù nước bồi lắng, ô nhiễm thậm chí đóng băng ở các nước hàn đới. Nhiệt độ tối ưu nhất cho cây là 25 – 30°C trong không khí và 20 – 25°C trong nước. Càng ít gió, nhiều ánh sáng và độ ẩm không khí càng cao thì cây càng phát triển tốt hơn. Yếu tố bắt buộc để trồng được loài này là nước phải trong và lớp đất bùn phía dưới phải dày 5 – 50 cm, sen bắt đầu sinh trưởng khi nước > 15°C và ngủ đông khi < 5°C.

3. Các loài sen

Chi Sen Nelumbo thuộc họ Nelumbinaceae (họ Sen) và là một trong những loài thực vật hai lá mầm lâu đời nhất, hiện nay chỉ có 2 loài sen duy nhất còn tồn tại là sen trắng (Nelumbo lutea) hay còn gọi là hoa sen Mỹ và sen hồng (Nelumbo nucifera) hay còn gọi là sen châu Á (đặc biệt là Việt Nam).

3.1. Sen hồng (Nelumbo nucifera)

Sen châu Á có cánh hoa màu đỏ và hồng và phân bố chủ yếu ở Việt Nam, Trung Quốc, Ấn Độ

3.2. Sen trắng (Nelumbo lutea)

Sen Mỹ có hoa màu vàng và phân bố chủ yếu ở Bắc Mỹ. Màu hoa là sự khác biệt rõ rệt nhất giữa hai loài này, Carotenoid và anthocyanin là 2 sắc tố chính quyết định màu sắc của cánh hoa.

Vì sao sen châu Á có màu đỏ, trắng?

Trong DNA của hoa sen châu Á có chứa các chất quan trọng giúp kiểm soát quá trình tổng hợp và vận chuyển anthocyanin Gene NnMYB5. NnMYB5 có thể kích hoạt chất vận chuyển anthocyanin NnGST2, từ đó vận chuyển anthocyanin vào không bào, làm cho cánh hoa có màu đỏ. Trong DNA của sen trắng thì không có trình tự như vậy nên NnMYB5 bị thiếu và NnGST2 không thể được kích hoạt để vận chuyển anthocyanin đến không bào, anthocyanin không thể tích tụ trên cánh hoa nên nó chỉ có màu trắng.

4. Phân biệt hoa sen và hoa súng

Thông thường các giống hoa súng cũng có màu sắc tương tự nhưng hoa súng có cuống ngắn, lá nổi có vết cắt (thùy xẻ sâu), số lượng cánh hoa nhiều gấp đôi sen và cánh hoa mỏng hơn. Hoa sen thường có 15 – 30 cánh hoa trên mỗi bông.

II. Tác dụng & ý nghĩa của hoa sen

1. Tác dụng

Cây sen không chỉ là biểu tượng văn hóa mà còn mang nhiều giá trị thiết thực:

1.1. Cảnh quan

Sen là loài hoa thủy sinh có vẻ đẹp thanh cao, được ưa chuộng trồng làm cảnh trong ao hồ, công viên, vườn cảnh nhờ hoa lớn (hồng, trắng…) và lá tròn độc đáo vươn trên mặt nước. Nhiều khu vườn chuyên đề về Sen đã được xây dựng để phục vụ tham quan, nghiên cứu. Sen cũng là chủ đề quen thuộc trong các thiết kế cảnh quan sân vườn truyền thống Á Đông.

1.2. Thực phẩm

Hầu hết các bộ phận của cây Sen đều có thể làm thực phẩm:

• Ngó sen và củ sen (thân rễ): Là loại rau quen thuộc, dùng để chế biến nhiều món ăn (gỏi, xào, nấu canh, hầm…) hoặc làm bột ngó sen.
• Hạt sen (liên tử): Rất bổ dưỡng, được dùng phổ biến để nấu chè, làm mứt, làm nhân bánh (bánh trung thu…) hoặc chế biến thành sữa hạt sen.
• Tâm sen (mầm hạt): Tuy có vị đắng nhưng thường được phơi khô dùng để pha trà giúp an thần, thanh nhiệt.
• Lá sen (hà diệp): Dùng để gói xôi, cơm hoặc các loại bánh, tạo hương thơm đặc trưng; cũng có thể dùng pha trà giải nhiệt, hỗ trợ giảm mỡ máu.
• Hoa sen: Cánh hoa và nhị hoa (tua sen) có thể dùng để ướp trà hoặc trang trí món ăn.

1.3. Dược liệu

Trong Y học cổ truyền, hầu như tất cả các bộ phận của sen đều là những vị thuốc quý với nhiều công dụng khác nhau như thanh nhiệt giải thử, lương huyết chỉ huyết (mát máu cầm máu), an thần, kiện tỳ ích thận (bổ tỳ vị, tốt cho thận), cố tinh, chỉ tả (cầm tiêu chảy)…

1.4. Sinh thái

Sen có vai trò quan trọng trong việc làm sạch môi trường nước. Hệ thống thân rễ của cây giúp hấp thụ các chất dinh dưỡng dư thừa và một số chất ô nhiễm trong nước, góp phần cải tạo nguồn nước và cân bằng hệ sinh thái ao hồ, đầm lầy.

2. Ý nghĩa

Hoa sen được coi là quốc hoa của Việt Nam và Ấn Độ, là biểu tượng thiêng liêng của Phật giáo, từ những bông hoa thờ các vị thần hay liên hoa đài (bệ tọa của Phật) đến những họa tiết hoa trang trí chùa, tranh tường và đồ dùng sinh hoạt hàng ngày cũng sử dụng họa tiết của hoa sen… Loài này trong tự nhiên phát triển mạnh, củ sen dưới bùn đất sau 1 năm sinh trưởng có thể tạo ra 3 thế hệ con, sau khi hoa nở có thể tạo ra một số lượng đáng kể hạt sen nên đặc tính tự nhiên này được coi là biểu tượng cho sinh con đẻ cái.

• Rễ, cành, lá và hoa đều tươi tốt nên mang ý nghĩa “gốc bền, cành thịnh”, nghĩa là gia đình ngày càng thịnh vượng, thế hệ ngày càng đông đúc và sum vầy.
• Hoa sen đồng âm với “hòa hợp”, nó mọc lên từ ao bùn, đầm lầy nhưng thân ngầm vươn cao khỏi mặt nước để nở hoa là biểu tượng cho ý chí vươn lên trong cuộc sống; bông hoa khi nở có màu trắng hồng tinh khôi không vấy bẩn hay ôi tanh mùi bùn tượng trưng cho tâm hồn thánh thiện.

III. Hướng dẫn trồng & chăm sóc cây

Thời điểm trồng tốt nhất là mùa xuân (thường tháng 3) khi ngó sen (thân rễ) bắt đầu nảy mầm. Chọn đoạn ngó sen khỏe mạnh có đủ mắt mầm. Cần chậu hoặc thùng lớn, sâu và đặc biệt là không có lỗ thoát nước. Kích thước tùy giống sen (mini, vừa, lớn), tối thiểu đường kính 30cm, cao 40cm cho giống nhỏ; giống lớn cần chậu >60cm. Đất trồng tốt nhất là đất bùn ao tự nhiên hoặc đất thịt nặng, giàu dinh dưỡng (có thể trộn thêm phân hữu cơ hoai mục). Có thể dùng đất sét hoặc đất Akadama trộn mùn.

Cho một lớp đất vào khoảng 1/3 chậu, bón lót phân tan chậm hoặc hữu cơ sâu dưới đáy (tránh tiếp xúc trực tiếp với ngó sen). Đặt ngó sen nằm ngang trên mặt lớp đất này, hướng đầu mầm hơi chếch lên trên và không bị lấp đất. Nhẹ nhàng thêm đất xung quanh và phía trên ngó sen, lấp dày khoảng vài cm. Đổ nước nhẹ nhàng vào chậu sao cho mực nước luôn cao hơn mặt đất bùn ít nhất 10cm.

• Sen ưa nắng đầy đủ, cần đặt chậu ở vị trí nhận nhiều nắng nhất trong ngày. Ưa khí hậu ấm áp đến nóng.
• Nước (Rất quan trọng): Luôn duy trì mực nước cao hơn mặt bùn ít nhất 10cm trong suốt mùa sinh trưởng (xuân hè thu). Thường xuyên châm thêm nước sạch để bù lượng bay hơi, đặc biệt vào mùa hè. Nước ấm vào mùa hè không ảnh hưởng xấu đến cây.
• Sen cần khá nhiều dinh dưỡng. Ngoài phân bón lót, cần bón thúc định kỳ hàng tháng trong mùa sinh trưởng (khoảng tháng 4 – 9) bằng phân tan chậm chuyên dùng cho sen súng hoặc phân NPK cân đối gói vào giấy báo và ấn sâu xuống bùn gần gốc sen. Ngừng bón vào cuối thu.
• Thường xuyên cắt bỏ hoa đã tàn sát gốc cuống (trừ khi muốn lấy gương sen để lấy hạt). Cắt bỏ lá già, lá vàng úa khi chúng bắt đầu tàn lụi vào cuối mùa thu hoặc mùa đông để giữ vệ sinh cho chậu.
• Qua đông: Sen là cây ngủ đông bằng ngó sen trong bùn. Ở những vùng mùa đông không quá lạnh (nước không đóng băng sâu), có thể để nguyên chậu ngoài trời. Ở vùng lạnh hơn, cần bảo vệ chậu khỏi đông đá hoàn toàn (chuyển vào nơi trú đông không có sương giá, phủ vật liệu cách nhiệt…). Giữ ẩm nhẹ cho bùn trong suốt mùa đông.

Sen tương đối khỏe mạnh, ít sâu bệnh nghiêm trọng. Có thể gặp bệnh thối ngó hoặc thối lá nếu điều kiện vệ sinh kém hoặc đất bị khô rồi ngập đột ngột. Cần giữ nước sạch, tránh để bọ gậy phát triển (có thể thay nước hoặc thả cá nhỏ).

Thu hoạch củ

Vào cuối tháng 7, khi những chiếc lá cuối cùng dần chuyển sang màu vàng thì có thể thu hoạch củ sen bằng tay. Việc hái lá trước khi thu hoạch cũng có thể ngăn sự hình thành các vết rỉ sét trên bề mặt của củ.

IV. Phương pháp nhân giống

Sen chủ yếu được nhân giống bằng cách trồng trực tiếp từ ngó sen (thân rễ) hoặc gieo hạt. Gần đây còn có phương pháp giâm cành từ ngó non.

1. Ngó sen/Củ sen giống

Đây là phương pháp nhân giống chính, truyền thống và đảm bảo cây con giữ nguyên đặc tính của cây mẹ, nhanh cho thu hoạch.

• Thời điểm: Trồng tốt nhất vào mùa xuân (khoảng tháng 3 – 4 ở Việt Nam) khi thời tiết ấm áp.
• Cách chọn giống: Chọn những đoạn ngó sen (thân rễ) khỏe mạnh, còn tươi, mập mạp, không bị dập nát hay sâu bệnh, và quan trọng nhất là phải có mắt mầm (chồi ngọn) nguyên vẹn ở đầu ngó. Đoạn ngó giống thường bao gồm 2 – 3 đốt trở lên.
• Cách trồng: Chuẩn bị ao/chậu có lớp bùn dày, màu mỡ. Đặt ngó sen nằm ngang hoặc hơi nghiêng trong bùn, đầu ngó có mầm hướng vào tâm ao/chậu và hơi hướng lên trên. Phần đuôi ngó nên hơi nhô cao hơn mặt bùn một chút để tránh nước vào làm thối ngó. Lấp bùn nhẹ nhàng lên phần thân ngó, sâu khoảng 10-12cm, tránh làm gãy mầm sen. Giữ mực nước nông (5 – 6cm) trong thời gian đầu để ngó bén rễ và mọc lá. Khoảng cách trồng tùy thuộc vào giống sen (sớm/muộn, lấy hoa/lấy củ) và diện tích ao/chậu (thường 2m x 1m hoặc 2m x 2m).

2. Gieo hạt

Phương pháp này thường chỉ dùng trong công tác lai tạo giống mới hoặc khi không có nguồn ngó sen giống, vì cây trồng từ hạt thường lâu ra hoa và có thể không giữ được đặc tính tốt của giống bố mẹ.

• Xử lý hạt: Hạt sen có lớp vỏ rất cứng và không thấm nước. Trước khi gieo bắt buộc phải xử lý vỏ hạt: dùng dao/kìm/giũa mài hoặc cắt bỏ một phần nhỏ vỏ cứng ở đầu tròn, hơi lõm của hạt (phần có chấm đen, là đáy hạt) cho đến khi lộ lớp vỏ lụa hoặc thịt hạt màu trắng/vàng nhạt bên trong. Tuyệt đối không làm tổn thương phôi mầm nằm ở đầu nhọn của hạt.
• Ngâm ủ & Gieo: Sau khi xử lý vỏ, ngâm hạt vào nước ấm (15 – 25°C), thay nước sạch hàng ngày. Hạt sẽ hút nước và nảy mầm (mầm xanh nhú ra) sau 3 – 5 ngày. Khi mầm đã nhú ra, đem gieo vào bùn nông (sâu bằng độ sâu của hạt sen), giữ mực nước nông (3 – 5cm) và ấm áp.
• Chăm sóc cây con: Cây con phát triển chậm, cần chăm sóc kỹ và thường mất 2 – 3 năm trở lên mới có thể hình thành ngó sen lớn và cho hoa.

3. Giâm cành ngó non

Là phương pháp nhân giống mới hơn được nghiên cứu để tiết kiệm giống và nhân nhanh các giống tốt.

• Thời điểm: Thực hiện vào cuối xuân đầu hè (tháng 5 – 6) khi cây sen đang phát triển mạnh các ngó non (dây sen).
• Cách làm: Chọn những đoạn dây sen (ngó non đang bò ngang) đã có 1 – 2 lá đứng và 1 – 2 nhánh bên. Cắt lấy các đoạn này và cắm phần gốc sâu vào bùn khoảng 10 – 15cm theo khoảng cách hàng/cây phù hợp (ví dụ: 2m x 1m).
• Chăm sóc: Cần điều kiện chăm sóc tốt về phân bón và mực nước (giữ mức 10 – 15cm). Phương pháp này cho hệ số nhân giống cao hơn và có thể thu hoạch ngó non sớm hơn.