Hoa rum hay Vân môn là một chi thực vật có hoa gồm khoảng 30 loài trên toàn thế giới, tên khoa học của chi này là Zantedeschia. Chi Vân môn có thể được chia thành 2 nhóm, nhóm trồng ngoài trời thì thân cứng cáp với hoa lớn màu trắng và nhóm chịu lạnh với lá lốm đốm trắng và hoa nhiều màu như màu vàng , cam, hồng và tím.
Loài nổi bật nhất là Zantedeschia aethiopica cũng có tên là hoa vân môn và chúng ta sẽ tìm hiểu về loài này trong nội dung bên dưới. Tên khoa học “Zantedeschia“, được nhà thực vật học người Đức Kurt Sprengel đặt để tưởng nhớ nhà thực vật học người Ý Giovanni Zantedeschi. Tên định danh loài “aethiopica” có nghĩa là “của Ethiopia”, tuy nhiên trong tiếng Latin thực vật, từ này thường dùng để chỉ “châu Phi”.
Mo hoa (phần bao quanh cụm hoa) có màu trắng, kích thước lớn, hình dáng giống như móng ngựa, do đó cây có tên là Mã đề liên. Ngoài ra, hình dáng của cây Rum còn khá giống với hình ảnh Quan Thế Âm ngồi trên tòa sen tinh khiết, vì vậy cây còn có tên khác là Quan Âm liên.
Contents
I. Đặc điểm hình thái & sinh trưởng
1. Đặc điểm hình thái
Cây vân môn (Zantedeschia aethiopica) là cây thân thảo sống lâu năm, to khỏe, có thân củ.
- Lá mọc từ gốc, cuống lá dài 0.4 – 1 (hoặc tới 1.5) mét, phần dưới có bẹ; phiến lá khá dày, màu xanh lục, hình tim – mũi tên, đầu lá nhọn dần, gốc lá hình tim hoặc hình mác, mép lá nguyên, dài 15 – 45 cm, rộng 10 – 25 cm, không có đốm/mảng màu, thùy sau (basal lobes) dài 6 – 7 cm.
- Cuống cụm hoa dài 40 – 50 cm, nhẵn. Mo hoa dài 10 – 25 cm, phần ống ngắn, màu vàng; phần phiến mo hơi ngả ra sau, nhọn hoặc nhọn dần, có đầu nhọn hình nón, màu trắng sáng, đôi khi có màu xanh lục. Cụm hoa bông mo hình trụ, dài 6 – 9 cm, đường kính 4 – 7 mm, màu vàng: phần cụm hoa cái dài 1 – 2.5 cm; phần cụm hoa đực dài 5 – 6.5 cm. Bầu nhụy 3 – 5 ô, thon dần thành vòi nhụy, phần lớn xung quanh có 3 nhị lép (staminodes).
- Quả mọng hình trứng ngắn, màu vàng nhạt, đường kính 1 – 1.2 cm, có vòi nhụy tồn tại (bền); hạt hình cầu – trứng ngược, đường kính 3 mm.
Thời kỳ ra hoa từ tháng 2 – tháng 4, quả chín từ tháng 8 – tháng 9.
2. Đặc điểm sinh trưởng
Vân môn có nguồn gốc từ đông bắc và nam châu Phi, sau đó được phân bố ở khắp nơi trên thế giới. Trong tự nhiên, nó thường mọc ở các vùng đầm lầy, thường thấy dưới gốc cây liễu, trên các đồng cỏ ẩm ướt và đất hoang.
Cây ưa khí hậu ấm áp, không chịu được lạnh và nhiệt độ cao, chịu bóng râm tương đối. Nhiệt độ sinh trưởng thích hợp khoảng 20°C, thân củ sẽ chết cóng ở 0°C. Cây ưa ẩm, không chịu được khô hạn, ưa đất thịt pha sét tơi xốp, màu mỡ và giàu mùn, độ pH từ 6 – 6.5. Cây bắt đầu nảy mầm vào tháng 3 – 4, nở hoa rộ vào tháng 5 – 9, hạt dần chín vào tháng 6 -1 0. Sau sương giá, phần thân lá trên mặt đất bắt đầu khô héo dần, thân củ dưới đất có thể qua đông.
3. Các loài tương tự
Ngoài Zantedeschia aethiopica là loài phổ biến nhất trong chi này, còn một số loài tương tự khác cũng phổ biến như:
- Zantedeschia albomaculata còn được gọi là vân môn đốm. là một loại cây bụi lớn có thân củ mọc thẳng, cao tới 60 cm. Lá hình mũi mác dài 40 cm, có màu xanh tươi với những đốm nhỏ màu trắng.
- Zantedeschia odorata rất giống với loài Ethiopia (ở trên). Sự khác biệt chính là mùi thơm của hoa này tương tự như của hoa linh lan.
- Zantedeschia elliottiana hay vân môn vàng. Theo một số nguồn thì đây là loài lai, được đặt theo tên của nhà thực vật học người Mỹ thế kỷ 19 Stephen Elliott. Đây là cây ỡ trung bình, lá xòe màu vàng sáng cao 12 – 16 cm.
- Zantedeschia rehmannia hay vân môn hồng, là một loại cây bụi nhỏ cao không quá 50 cm. Lá dài 20 – 30 cm và rộng 3 – 4 cm, nó được đặt theo tên của nhà thực vật học Anton Reman.
- Zantedeschia pentlandii mang tên nhà tự nhiên học người Ireland Joseph Barclay Pentland. Đây là loài hiếm đang trên bờ vực tuyệt chủng và được nhà nước Cộng hòa Nam Phi bảo vệ.
II. Tác dụng & ý nghĩa của hoa
1. Tác dụng
1.1. Thuốc
Loài này có độc vì nó chứa một lượng lớn canxi oxalat và alkaloid, ăn nhầm có thể gây ra các triệu chứng ngộ độc như hôn mê, sưng, đau ở lưỡi và cổ họng. Củ nghiền nát với lượng thích hợp bôi ngoài da có tác dụng chữa bỏng.
1.2. Trang trí
2. Ý nghĩa
Vân môn là một loài hoa phổ biến được dùng để trang trí trong đám cưới hoặc bất kỳ dịp nào liên quan đến sự thay đổi cuộc sống. Với những người theo đạo Thiên chúa thì nó là một biểu tượng cho sự phục sinh của Chúa Giêsu và cũng được miêu tả như một biểu tượng của Đức Trinh Nữ Maria. Điều này có nghĩa là hoa rum từ lâu đã gắn liền với sự thiêng liêng, đức tin, tâm hồn thuần khiết, tuổi trẻ, sự ngây thơ.
III. Hướng dẫn trồng & chăm sóc hoa
1. Trồng & chăm sóc
Trồng vân môn chỉ yếu bằng củ nhưng cũng có thể trồng bằng cách gieo hạt, nhiệt độ tối ưu cho hạt nảy mầm là khoảng 20°C. Đối với trồng củ, củ thường được trồng sau mùa thu, khoảng cách giữa các luống là 25 cm, khoảng cách giữa các củ là 10 cm (nếu trồng trong chậu thì mỗi chậu trồng từ 2 – 3 củ lớn, đường kính chậu ít nhất 15cm). Củ nên trồng ở độ sâu khoảng 5 – 7 cm, ấn nhẹ củ xuống rồi rắc đất vào hố nhưng không nén chặt. Nếu không biết đầu củ nào là trên thì ngâm củ ẩm và đặt nó trong một nơi tối trong một vài ngày, các rễ xơ sẽ xuất hiện và dài khoảng 3 – 5 mm, nhô ra khỏi củ. Củ sẽ nảy mầm sau một vài tuần.
Sử dụng hỗn hợp đất trồng gồm 2 phần đất vườn, 1 phần trấu, một ít phân chuồng (hoặc mùn lá, than bùn, cát, đất vườn tỷ lệ 1:1:1:2). Sau khi trồng thì phủ đất dày 3 – 4cm lên củ, khoảng 20 ngày sau củ sẽ nảy mầm.
- Tước nước thường xuyên vào mùa hè, các mùa còn lại tưới vừa phải nhưng không để đất khô hoàn toàn.
- Trong quá trình chăm sóc, thường xuyên phun nước lên lá và đất, bón phân lỏng 0.5% NPK theo tỷ lệ 1:1:1 (hoặc cân nhắc NPK 20-10-20) nửa tháng một lần. Tháng 2 – tháng 4 hàng năm là thời kỳ ra hoa, sau khi ra hoa nên tưới nước ít dần, sau tháng 5 thì cây bắt đầu héo và chuyển sang màu vàng, lúc này có thể đào củ lên và bảo quản, sau đó trồng lại vào mùa thu.
- Nó thích nơi râm mát nhưng vẫn cần có đủ ánh nắng 3 – 5 giờ / ngày trong thời kỳ ra hoa, nếu không hoa sẽ xanh, cuống lá dài.
- Trong thời kỳ ra hoa cần loại bỏ những chồi non mọc cạnh bụi nếu có.
2. Phòng trừ sâu bệnh
Bệnh cần chú ý nhất là bệnh thối mềm. Khi mắc bệnh này, củ sẽ bị thối rữa, nhũn ra, một khi bệnh đã phát triển thì không thể phòng trừ bằng thuốc, vì vậy phòng ngừa là ưu tiên hàng đầu. Các biện pháp phòng ngừa bao gồm sử dụng đất sạch, ít tạp khuẩn và sử dụng chậu mới. Một điểm cần lưu ý khi trồng là không làm ướt củ.
Củ cũng dễ bị thối trong quá trình bảo quản, bạn có thể phun dung dịch axit axetic 401 tỷ lệ 1:1000 lần lên củ, lau khô và bảo quản. Côn trùng gây hại chủ yếu là nhện đỏ thì có thể phun 50% dicofol tỷ lệ 1:1000 lần và 2,5% deltamethrin EC 1:4000 lần.
Về côn trùng gây hại, rệp vừng thường bám ở những chỗ khó nhìn thấy bên trong hoa, cần phát hiện sớm và phun thuốc trừ sâu để phòng trừ.
Một số dấu hiệu khác thường gặp
- Đốm đen trên lá là do bị nấm.
- Lá mỏng hơn, cong lại và phủ đầy những đốm vàng thường do bọ trĩ, cần phun thuốc trừ sâu kịp thời.
IV. Phương pháp nhân giống
1. Phân chia củ
Tiến hành sau khi cây ra hoa hoặc khi cây khô héo, lúc củ ngủ đông. Đào củ lên, tách các củ nhỏ hoặc chồi con hình thành xung quanh củ mẹ, phân loại và trồng. Che bóng nhẹ và giữ ẩm, khoảng 30 ngày cây sẽ ra rễ và nảy mầm. Khi tách cây, đối với cây mẹ, thường nên giữ lại 2 – 3 cây con (mầm), không nên chia tách quá nhiều. Để nuôi củ nhỏ, cần dùng đất trồng tơi xốp, màu mỡ, giữ ẩm tốt, và bón thúc trong thời kỳ sinh trưởng để thúc đẩy phát triển.
2. Gieo hạt
Tốt nhất là gieo hạt ngay sau khi thu hoạch. Trước khi gieo, loại bỏ thịt quả và các tạp chất. Trước khi gieo có thể ngâm hạt trong nước nóng 50 – 60°C trong 30 phút, sau đó lấy ra, phủ cát ẩm và giữ ẩm, phun nước 2 ngày một lần. Khoảng 15 ngày sau hạt có thể nảy mầm. Sau khi nảy mầm thì mới gieo hạt, phủ đất vừa đủ để không nhìn thấy hạt, kiểm soát nhiệt độ ở 18 – 24°C và duy trì độ ẩm cao. Sau 5 – 7 ngày cây con có thể mọc lên.
