Hoa quỳnh: Đặc điểm, tác dụng, cách trồng & chăm sóc

Hoa quỳnh có nguồn gốc từ các sa mạc nhiệt đới Mexico đến Brazil, khí hậu ở đó khô và nóng nhưng mát hơn vào ban đêm nên tập tính ra hoa vào ban đêm có thể giúp cây tránh được ánh nắng mặt trời gay gắt vào ban ngày, rút ​​ngắn thời gian ra hoa có thể làm giảm đáng kể lượng nước mất đi, rất có lợi cho sự sinh tồn của cây ở sa mạc. Mặc dù quỳnh là một loài xương rồng biểu sinh nhưng nó không có gai, không có lá, bông hoa có kích thước lớn và rất thơm nhưng có xu hướng chỉ nở trong một đêm hoặc vài tiếng.

I. Đặc điểm hình thái & sinh trưởng

1. Đặc điểm hình thái

Hoa Quỳnh (tên khoa học Epiphyllum oxypetalum), là cây mọng nước dạng bụi, thường sống phụ sinh bám trên các cây khác hoặc đá, thuộc họ Xương rồng (Cactaceae), có nguồn gốc từ Mexico và các vùng nhiệt đới châu Mỹ. Cây có thể mọc dài hoặc cao 2 – 6 mét. Thân chính ban đầu có thể hình trụ, khi già thường hóa gỗ. Từ thân chính mọc ra nhiều nhánh dẹt, rộng, màu xanh lục, có hình dáng và chức năng giống như lá (gọi là cành dạng lá). Các cành dạng lá này có thể dài từ 15 cm đến 1 mét, rộng 5 – 12 cm. Mép của cành dạng lá thường lượn sóng hoặc khía răng cưa tròn sâu. Đầu cành nhọn dài hoặc tù, phần gốc thuôn dài tạo thành dạng như cuống. Bề mặt cành dạng lá nhẵn, không có lông. Gân giữa (trục chính của cành dẹt) nổi rõ. Cây có thể mọc rễ khí sinh từ các cành nhánh già để bám vào giá đỡ.

• Núm gai: Nằm ở các chỗ lõm (khe) dọc theo mép của các cành dạng lá. Các núm gai này nhỏ, không có gai nhọn (hoặc gai rất nhỏ, sớm rụng). Ban đầu, núm gai có thể có một ít lông tơ mịn màu trắng, sau đó trở nên nhẵn. Hoa sẽ mọc ra từ các núm gai này.
• Hoa thường mọc đơn độc từ các núm gai ở cạnh của các cành dạng lá. Hoa rất lớn, hình phễu rộng, tổng chiều dài của bông hoa có thể đạt 25 – 30 cm, đường kính khi nở bung hoàn toàn là 10 – 12 cm. Đặc điểm nổi bật nhất là hoa CHỈ NỞ VỀ ĐÊM (thường bắt đầu hé nở từ chiều tối, nở rộ vào khoảng 9 – 12 giờ đêm) và tàn rất nhanh ngay trước khi trời sáng (thường chỉ nở trong khoảng 4 – 6 tiếng đồng hồ). Hoa tỏa ra hương thơm ngọt ngào, quyến rũ rất đặc trưng.
  • Đế hoa có màu xanh lục, hơi có góc cạnh, được phủ bởi các vảy nhỏ hình tam giác. Ống hoa (phần nối từ đế hoa đến các cánh hoa) rất dài (13 – 18 cm), thường hơi cong, trên ống hoa có các vảy thưa hình mác.
  • Các phiến bao hoa ngoài: Thường có màu xanh trắng, vàng nhạt hoặc hơi phớt đỏ hồng. Các phiến này hình dải hoặc hình mác ngược, dài 8 – 10 cm, khá hẹp (rộng 3 – 4 mm), đầu nhọn, mép nguyên, và thường cong ra phía sau.
  • Các phiến bao hoa trong: Là phần đẹp nhất của hoa, có màu trắng tinh khiết. Các phiến này hình trứng ngược-mác đến hình trứng ngược, dài 7 – 10 cm, rộng 3 – 4.5 cm, đầu phiến nhọn hoặc tròn, đôi khi có mũi nhọn nhỏ, mép nguyên hoặc hơi gợn sóng.
  • Nhị rất nhiều nhị, có thể xếp thành hai hàng. Chỉ nhị màu trắng, dài 2.5 – 5 cm. Bao phấn màu vàng nhạt, dài 3 – 3.5 mm.
  • Vòi nhụy rất dài (20 – 22 cm), đường kính 3 – 4 mm, màu trắng. Đầu nhụy có từ 15 đến 20 thùy hình sợi mảnh, dài 16 – 18 mm, màu trắng vàng, tỏa ra như hình ngôi sao.
• Quả thuộc dạng quả mọng, hình cầu thuôn dài hoặc dài, màu đỏ tía khi chín. Vỏ quả có các đường gờ dọc, không có lông.
• Hạt: Bên trong quả chứa nhiều hạt. Hạt hình trứng-thận, kích thước nhỏ. Vỏ hạt màu đen bóng, bề mặt có các nếp nhăn.

Cây thường ra hoa vào mùa hè đến mùa thu.

2. Đặc điểm sinh trưởng

Hoa quỳnh có nguồn gốc từ vùng sa mạc nhiệt đới châu Mỹ, trải dài từ Mexico đến Brazil. Khí hậu ở đó rất khô và nóng, nhưng đến đêm lại mát mẻ hơn nhiều, việc nở hoa vào ban đêm giúp cây tránh được ánh nắng mặt trời. Nhờ đó, đặc tính nở hoa vào ban đêm dần hình thành và được di truyền qua nhiều thế hệ. Nó có thể nở 2 lần/ năm, thường nở vào khoảng 20:00 (8 giờ tối) và bắt đầu tàn sau khoảng 4 giờ.

Nó ưa môi trường ấm áp, ẩm ướt và có bóng râm một phần, nhiệt độ thích hợp nhất là từ 15 – 25°C, nhiệt độ ban đêm từ 16 – 18°C, mùa đông không thấp hơn 10 – 12°C mặc dù nó có thể chịu được nhiệt độ thấp khoảng 5°C. Đất trồng nên giàu mùn, thoát nước tốt, tơi xốp, màu mỡ và có tính axit nhẹ.

II. Tác dụng & ý nghĩa của hoa

1. Tác dụng

1.1. Cảnh quan

Quỳnh nổi tiếng với vẻ đẹp được mệnh danh là “Quỳnh hoa nhất hiện” (hoa Quỳnh chỉ nở một lần rồi tàn trong một khoảnh khắc). Điểm đặc biệt và thu hút nhất là những bông hoa rất lớn, màu trắng tinh khiết, tỏa hương thơm ngát, nhưng chỉ nở vào ban đêm và tàn rất nhanh chỉ sau vài giờ đồng hồ. Chính tập tính nở hoa độc đáo này đã khiến Quỳnh trở thành một loài cây cảnh quý, được nhiều người yêu hoa tìm kiếm và trân trọng khoảnh khắc chiêm ngưỡng hoa nở. Cây thường được trồng làm cảnh trong chậu.

1.2. Dược liệu

Theo các tài liệu Y học dân gian, thân, lá và hoa của cây Quỳnh có vị ngọt, tính bình, có đặc tính thanh nhiệt, làm dịu và giữ ẩm. Chúng được cho là có công dụng thanh phế chỉ khái (mát phổi, giảm ho), lương huyết chỉ huyết (mát máu, cầm máu), dưỡng tâm an thần. Chủ trị các chứng ho do nóng phổi, lao phổi, ho ra máu, các chứng xuất huyết (như băng huyết), tim đập nhanh, hồi hộp, mất ngủ. Lá tươi giã nát cũng được dùng đắp ngoài để trị sưng đau do chấn thương, mụn nhọt. Ngoài ra, cây còn được dùng để trị các chứng bệnh liên quan đến đại tràng nhiệt, táo bón ra máu, hen suyễn, thậm chí cả cao huyết áp và mỡ máu cao.

Lưu ý: Đây là các ứng dụng theo kinh nghiệm Y học cổ truyền. Việc sử dụng Hoa Quỳnh làm thuốc cần phải có sự tư vấn và hướng dẫn của bác sĩ hoặc thầy thuốc có chuyên môn. Tuyệt đối không tự ý sử dụng.

1.3. Sinh thái

Hoa quỳnh là một trong số ít những loài cây thực hiện quá trình quang hợp theo chu trình CAM (Crassulacean Acid Metabolism). Điều này có nghĩa là cây có khả năng đặc biệt: hấp thụ khí CO2 và thải ra khí O2 vào ban đêm. Hương hoa còn được cho là có tác dụng khử khuẩn và ức chế vi khuẩn ở mức độ nhất định, đồng thời tăng cường lượng ion âm trong không khí, giúp không khí trong lành hơn.

2. Ý nghĩa

Đặc tính hoa Quỳnh chỉ nở vào ban đêm và tàn sau vài giờ đã tạo nên thành ngữ “đàm hoa nhất hiện” (Quỳnh hoa nhất hiện), dùng để ví những vẻ đẹp hoặc điều tốt đẹp nhưng ngắn ngủi, thoáng qua, nhắc nhở mọi người trân trọng khoảnh khắc hiện tại.

Truyền thuyết nổi tiếng kể rằng, hoa Quỳnh vốn là một Hoa Thần xinh đẹp, vì yêu một chàng trai phàm trần mà bị Ngọc Hoàng trừng phạt: Hoa Thần biến thành loài hoa chỉ nở trong chốc lát, còn chàng trai bị đưa đi tu, lấy pháp danh Vi Đà và bị xóa hết ký ức. Không quên được tình yêu, Hoa Thần chọn đúng thời điểm Vi Đà xuống núi hái sương để nở rộ, hy vọng người xưa nhận ra mình. Nhiều năm trôi qua vô vọng, cho đến khi một người phàm tên Duật Minh Thị, cảm động trước tình yêu của Hoa Thần, đã hy sinh bản thân để giúp Vi Đà nhớ lại tiền duyên. Từ đó, hoa Quỳnh còn được gọi là “Vi Đà hoa”, và việc hoa chỉ nở vào ban đêm được cho là khoảnh khắc Hoa Thần gặp lại Vi Đà, tượng trưng cho tình yêu chung thủy son sắt và sự hy sinh cao cả.

III. Hướng dẫn trồng & chăm sóc hoa

Vì là loài xương rồng rừng, cây ưa ẩm hơn các loại xương rồng sa mạc, nhưng rất cần đất thoát nước cực tốt (ví dụ: giá thể trộn đá vermiculite, xơ dừa, cát sỏi; pH 6 – 7). Trong mùa sinh trưởng (xuân hè thu), tưới đẫm khi lớp đất mặt đã khô. Vào mùa đông, giảm tưới nước đáng kể, giữ cho đất khô hơn. Tuyệt đối tránh để cây bị úng nước.

• Quỳnh rất ưa sáng, cần nhiều nắng để tạo nụ. Vào mùa xuân hè (khoảng tháng 5 – 10), có thể để cây ngoài trời ở nơi có nắng (nhưng cần che bớt nắng gắt giữa trưa hè nếu nhiệt độ trên 36°C). Mùa đông (khoảng tháng 11 – 4), cần đưa cây vào nhà, đặt ở nơi ấm áp, sáng sủa gần cửa sổ, duy trì nhiệt độ không dưới 10°C.
• Tránh bón nhiều phân Đạm (N) vì sẽ làm cây tốt cành lá nhưng ít hoa. Trong mùa sinh trưởng (xuân hè thu), nên bón phân bón lỏng giàu Lân (P) và Kali (K) định kỳ 1 – 2 tuần/lần để kích thích cây ra hoa. Ngừng bón phân hoàn toàn vào mùa đông.

Kỹ thuật cho Quỳnh nở ban ngày (tham khảo): Khi nụ hoa đã lớn, có thể áp dụng phương pháp “đảo ngược ngày đêm”: ban ngày đưa cây vào phòng tối hoàn toàn (hoặc trùm kín bằng nilon đen để cây không nhận được ánh sáng), ban đêm thì dùng đèn chiếu sáng cho cây. Sau khoảng 7 – 8 ngày áp dụng liên tục, hoa Quỳnh có thể sẽ nở vào ban ngày.

IV. Phương pháp nhân giống

Quỳnh chủ yếu được nhân giống bằng cách giâm cành (nhánh dẹt). Phương pháp gieo hạt ít phổ biến hơn và thường chỉ dùng trong công tác lai tạo giống.

1. Giâm cành

Thời điểm tốt nhất để giâm cành là vào mùa xuân đến đầu hè (thường từ tháng 3 đến tháng 5), khi nhiệt độ ấm áp vừa phải, thuận lợi cho việc liền sẹo và ra rễ. Chọn các nhánh dẹt (cành dạng lá) khỏe mạnh, dày dặn, không sâu bệnh. Cắt thành các đoạn dài khoảng 20 – 30 cm, mỗi đoạn nên có chứa 3 – 4 đốt (núm gai).

Sau khi cắt, cần để vết cắt ở nơi khô ráo, thoáng mát trong khoảng vài giờ đến 1 ngày cho bề mặt vết cắt se lại và hình thành một lớp mô sẹo mỏng. Việc này giúp ngăn ngừa vi khuẩn, nấm xâm nhập gây thối cành giâm.

• Chuẩn bị giá thể giâm là cát sạch, có độ ẩm khoảng 60% (tức là ẩm nhưng không quá ướt, nắm vào tay cát không chảy nước). Cắm phần gốc cành giâm đã khô se vào cát, sâu khoảng một nửa chiều dài của đoạn cành.
• Duy trì nhiệt độ môi trường trong khoảng 18 – 25℃. Đặt chậu/khay giâm ở nơi có ánh sáng gián tiếp dồi dào, tránh ánh nắng mặt trời trực tiếp. Giữ ẩm cho giá thể.
• Thông thường, sau khoảng 3 tuần, cành giâm sẽ bắt đầu ra rễ. Khi bộ rễ đã phát triển dài khoảng 3 – 4 cm, có thể nhẹ nhàng lấy cành giâm ra và trồng vào chậu riêng với đất trồng phù hợp cho xương rồng.

2. Gieo hạt

Phương pháp này chủ yếu được sử dụng trong nghiên cứu lai tạo giống mới và ít phổ biến đối với người trồng tại nhà do một số khó khăn:

• Cần thụ phấn nhân tạo cho hoa để đậu quả. Thu hạt từ quả đã chín hoàn toàn.
• Gieo hạt lên bề mặt giá thể ươm ẩm, tơi xốp. Phủ một lớp đất hoặc cát mịn rất mỏng lên trên.
• Cần duy trì nhiệt độ ổn định và ánh sáng gián tiếp đầy đủ. Quá trình nảy mầm và sinh trưởng của cây con từ hạt thường rất chậm, đòi hỏi sự kiên nhẫn chăm sóc trong thời gian dài.