Hoa phượng vĩ: Đặc điểm, tác dụng cách trồng & chăm sóc

Tháng 5, khi bản hòa tấu râm ran của tiếng ve bắt đầu, cũng là lúc phượng vĩ điểm xuyết những đốm lửa đỏ đầu tiên. Sắc đỏ ấy nhanh chóng lan rộng, bao trùm cả cây như ngọn lửa thảo nguyên. Nổi tiếng là một trong những loài hoa rực rỡ nhất thế giới, phượng vĩ khoe sắc đỏ tươi (hoặc cam) trên thân gỗ lớn. Đây cũng là quốc hoa của Madagascar.

I. Đặc điểm hình thái & sinh trưởng

1. Đặc điểm hình thái

Phượng vĩ có tên khoa học là Delonix regia, là cây gỗ lớn, thường rụng lá vào mùa khô. Cây có thể cao tới 10 – 20 mét, đường kính thân có thể đạt 1 mét. Vỏ cây màu xám nâu, xù xì khi cây già. Đặc trưng là tán cây rất rộng, phẳng, xoè ngang giống hình chiếc dù. Cành nhánh nhiều, mọc vươn rộng ngang. Cây trưởng thành ở gốc thân thường có rễ bạnh (buttress roots) nổi lên để tăng cường chống đỡ. Cành non có thể phủ lông tơ ngắn và có nhiều lỗ bì rõ ràng.

• Lá mọc cách trên cành. Lá có kích thước rất lớn, là lá kép lông chim chẵn 2 lần, trông giống như lá cây me hoặc lim xẹt nhưng lớn hơn nhiều, tổng chiều dài lá kép có thể đạt 20 – 60 cm. Mỗi lá kép lớn gồm 15 – 20 cặp lá kép cấp 1 mọc đối xứng, mỗi cặp dài 5 – 10 cm. Mỗi lá kép cấp 1 lại mang 20 – 40 cặp lá chét rất nhỏ li ti mọc đối dày đặc.
  • Lá chét: Rất nhỏ, hình thuôn dài hoặc hình elip, dài chỉ 4 – 10 mm, rộng 2 – 4 mm. Đầu lá tù tròn, gốc lá lệch, mép lá nguyên. Chất lá mỏng như giấy. Bề mặt có thể phủ lông tơ mịn như lụa khi còn non. Có lá kèm ở gốc cuống lá kép, nhưng hình dạng thay đổi (phía dưới gốc có thể xẻ lông chim, phía trên dạng sợi cứng) và thường sớm rụng.
• Cụm hoa dạng chùm tụ tán – các hoa ở dưới có cuống dài hơn hoa ở trên làm cho bề mặt cụm hoa tương đối phẳng hoặc hơi tròn, thường mọc ở đầu cành hoặc nách lá phía ngọn cành. Cụm hoa thường mang nhiều hoa lớn.
• Hoa rất lớn, sặc sỡ, đường kính của cả bông hoa có thể đạt 7 – 10 cm hoặc hơn. Cuống hoa dài (4 – 10 cm). Hoa có cấu trúc 5 cánh không đều nhau:
  • Đài hoa: Có 5 lá đài hình mác, mặt trong thường có màu đỏ, mép có thể màu vàng xanh.
  • Tràng hoa: Gồm 5 cánh hoa lớn hình thìa hoặc gần tròn, có móng dài (~2cm) ở gốc, tổng chiều dài cánh hoa khoảng 5 – 7cm. Các cánh hoa thường hơi nhăn nheo và cong ra sau khi nở rộ. 4 cánh hoa thường có màu đỏ tươi hoặc đỏ cam rực rỡ đồng nhất. Cánh hoa thứ 5 (nằm ở phía trên, gọi là cánh cờ) thường lớn hơn một chút, dựng đứng hoặc cũng cong ra sau, có màu nền vàng hoặc trắng kem với rất nhiều đốm hoặc sọc đỏ nổi bật.
  • Nhị: Có 10 nhị, rời nhau. Chỉ nhị dài ngắn không đều (3 – 6cm), thường cong lên trên, mập, màu đỏ, phần gốc chỉ nhị có thể có lông. Bao phấn màu đỏ, dài khoảng 5mm.
  • Nhụy: Bầu nhụy thượng, màu vàng, có lông, có cuống ngắn hoặc không. Vòi nhụy dài (3 – 4cm), mảnh, màu đỏ. Đầu nhụy nhỏ.
• Quả thuộc dạng quả đậu dẹt nhưng rất lớn và hóa gỗ cứng khi chín, hình dải hoặc hơi cong như lưỡi kiếm, dài 30 – 70 cm, rộng 3.5 – 7 cm. Vỏ quả khi non màu xanh lục, khi chín chuyển sang màu nâu đỏ sẫm đến nâu đen. Quả tự nứt thành 2 mảnh vỏ khi rất khô để giải phóng hạt.
• Hạt: Mỗi quả chứa 20 – 50 hạt. Hạt hình thuôn dài theo chiều ngang, cứng, nhẵn bóng, dài khoảng 1.5 – 2.5 cm, rộng khoảng 0.5 – 0.7 cm, màu vàng có các vệt hoặc đốm nâu loang lổ. Hạt có độc tính, không được ăn.

Cây thường rụng lá vào mùa khô (hoặc mùa đông ở vùng cận nhiệt). Hoa nở rộ vào cuối xuân đầu hè hoặc giữa mùa hè (thường là tháng 5 đến tháng 8 ở Việt Nam), tạo nên cảnh tượng “hoa học trò” đặc trưng. Quả hình thành sau đó và chín vào cuối hè đến mùa thu đông (tháng 8 – 10 trở đi), quả khô treo trên cây qua cả mùa đông.

2. Đặc điểm sinh trưởng

Nó có rễ nông nhưng hệ thống rễ phát triển tốt và khả năng chịu gió quật mạnh. Cây vào mùa sẽ nở hoa cực đẹp, được trồng số lượng lớn ở đô thị nhưng thường phải đến khi cây được 5 năm mới bắt đầu nở hoa.

Cây thích môi trường có nhiệt độ, độ ẩm cao, nhiều nắng, nhiệt độ sinh trưởng thích hợp là 20 – 30°C, không chịu lạnh, vào mùa đông thì không được thấp hơn 10°C. Đất thịt pha cát, màu mỡ, giàu chất hữu cơ là thích hợp, cây sợ tích nước nên đất phải thoát nước tốt, nó chịu hạn tốt hoặc đất cằn cỗi. Thông thường, cây 1 tuổi có thể cao từ 1,5 đến 2 mét, cây 2 tuổi có thể cao 3 – 4 mét, sau 6 đến 8 năm trồng sẽ bắt đầu ra hoa.

II. Tác dụng & ý nghĩa của hoa

1. Tác dụng

1.1. Cảnh quan

Đây là giá trị nổi bật và quan trọng nhất. Phượng vĩ là cây gỗ có hoa rất đẹp, được yêu thích trên toàn thế giới nhờ tán lá rộng hình dù duyên dáng, lá kép lông chim mềm mại và đặc biệt là chùm hoa lớn màu đỏ hoặc cam rực rỡ nở vào mùa hè, tạo nên khung cảnh đặc trưng của xứ nhiệt đới (cây còn được gọi là “cây lửa”). Phượng vĩ được trồng cực kỳ phổ biến làm cây cảnh quan, cây bóng mát, cây đường phố trong công viên, trường học, khu đô thị, hoặc trồng thành rừng làm nền cảnh.

1.2. Kinh tế

• Gỗ có chất gỗ khá tốt, nhẹ, đàn hồi, tương đối bền, có thể dùng trong xây dựng, làm đồ nội thất, đồ điêu khắc hoặc làm bột giấy.
• Hạt nghiền mịn được nghiên cứu như một vật liệu mới dùng làm chất độn tăng cường cho vật liệu composite polymer.
• Dịch chiết từ thân: Có thể dùng làm thuốc nhuộm tự nhiên cho vải lụa, ngoài ra còn giúp vải có khả năng kháng khuẩn và chống tia cực tím.

1.3. Dược liệu

Theo Y học dân gian, vỏ cây có vị ngọt, nhạt, tính hàn. Vỏ cây được dùng làm thuốc với công dụng bình can tiềm dương (làm dịu gan, kiểm soát dương khí bốc lên), chủ yếu dùng để điều trị các chứng bệnh như tăng huyết áp thể can nhiệt (gan nóng), chóng mặt, hoa mắt, hồi hộp bất an.

2. Ý nghĩa

Ý nghĩa cơ bản của hoa phượng vĩ là sự trẻ trung, nhiệt huyết: Đặc điểm của hoa phượng vĩ nở rất giống với tuổi trẻ là trẻ trung, nhiệt huyết, sôi nổi, công khai và không gò bó. Hoa phượng vĩ thường nở rực rỡ nhất vào tháng 5, giống như tuổi xuân mười tám, tràn đầy sức sống.

Sự cát tường và niềm vui: Hoa Phượng vĩ hàng năm có thể nở lâu nhất là 2 tháng, từ tháng 5 đến tháng 6, đó là thời điểm hòa hợp, hài hòa nhất giữa con người & thiên nhiên. Mỗi khi hoa phượng vĩ nở, người ta lại tụ tập sớm dưới hàng cây, trò chuyện, đánh cờ hay chơi đùa cùng con cháu.

III. Hướng dẫn trồng & chăm sóc cây

Thời điểm trồng cây tốt nhất là vào mùa khô, khi cây rụng lá và ngủ nghỉ (thường từ tháng 12 đến tháng 3 năm sau). Chọn vị trí có ánh nắng mặt trời đầy đủ, thoáng đãng. Cây không quá kén đất nhưng phát triển tốt nhất trên đất sâu, màu mỡ, tơi xốp và thoát nước tốt (đất thịt pha cát là lý tưởng). Chuẩn bị hố trồng đủ rộng, bón lót phân hữu cơ hoai mục. Trồng cây và tưới đẫm nước. Cây cần không gian rộng để phát triển tán dù, không nên trồng quá dày sẽ ảnh hưởng đến dáng cây và khả năng ra hoa.

• Cây rất ưa nắng đầy đủ và khí hậu ấm áp, nóng ẩm (nhiệt độ lý tưởng 18 – 30°C). Không chịu được lạnh, cần tránh sương giá (nên duy trì nhiệt độ trên 10 – 12°C).
• Cây non cần tưới đủ ẩm đều đặn trong vài năm đầu. Cây trưởng thành có khả năng chịu hạn khá tốt nhưng vẫn cần tưới bổ sung nếu gặp khô hạn kéo dài, đặc biệt trong mùa sinh trưởng và ra hoa. Tránh để đất bị úng nước vì cây có thể bị thối rễ. Cây cũng ưa độ ẩm không khí tương đối (50 – 70%).
• Phượng vĩ có nốt sần ở rễ giúp cố định đạm tự nhiên nên không cần bón nhiều phân đạm. Nên bón lót phân hữu cơ khi trồng. Hàng năm, có thể bón thúc 2 lần vào mùa xuân và mùa hè bằng phân NPK cân đối hoặc loại giàu Lân (P) và Kali (K) để kích thích ra hoa và quả. Bón thêm phân hữu cơ vào gốc vào mùa khô hoặc cuối thu.
• Cây non có thể cần cắt tỉa nhẹ để tạo dáng tán dù cân đối. Cây trưởng thành ít khi cần cắt tỉa nhiều, chủ yếu chỉ loại bỏ các cành khô, cành chết, cành sâu bệnh hoặc cành mọc không phù hợp làm ảnh hưởng tán cây.

Phượng vĩ tương đối khỏe mạnh nhưng cần chú ý phòng ngừa bệnh thối rễ (thường do úng nước hoặc nấm Ganoderma). Sâu hại nghiêm trọng nhất là sâu róm ăn lá (Sâu phượng – Pericyma cruegeri), loài sâu này có thể ăn trụi lá trên cây rất nhanh thành từng đợt dịch; cần phát hiện sớm và phòng trừ bằng các loại thuốc trừ sâu sinh học (như Bt) hoặc hóa học được phép sử dụng.

IV. Phương pháp nhân giống

1. Gieo hạt

Nhân giống bằng cách gieo hạt là phương pháp tương đối đơn giản, không tốn quá nhiều sức. Để hạt nảy mầm nhanh hơn thì bạn nên dùng kim đâm vào hạt, mài sứt một phần nhỏ hoặc cho vào nước ấm (có pha thêm chất kích chồi như NV-101, Ribav-Extra, Epin, Zircon) rồi để trong 1 ngày hoặc ngâm trong nước nóng vài phút, sau đó cho nước lạnh vào và để trong 24 giờ.

1. Chôn hạt sâu 0.5–1 cm vào đất ẩm rồi rải nhẹ đất lên. Duy trì nhiệt độ phòng phải 27°C.
2. Tạo hiệu ứng nhà kính bằng cách che khay ươm lại bằng màng nhựa trong suốt. Hạt giống được gieo trồng đúng cách sẽ nảy mầm trong vòng 2 – 3 tuần.  Khi cây đã ra lá mới thì gỡ màng nilon ra.

Hạt gieo không có yêu cầu gắt gao về hỗn hợp đất trồng, có thể sinh trưởng và phát triển trong khoảng pH lớn kể cả đất mặn, độ pH từ 4 – 7. Ngoài ra hỗn hợp đất trồng nên bao gồm đất vườn, đất mùn lá và cát sông theo tỷ lệ 2:2:1. Sau khi nảy mầm, cây được trồng vào chậu có đường kính 5-7 cm, trong năm đầu tiên cần trồng lại 2 lần, những năm tiếp theo trồng lại 1 lần vào mùa xuân.

2. Giâm cành

1. Cắt bỏ một cành thân gỗ non, ngâm vào dung dịch kích rễ.
2. Trộn hỗn hợp cát và đất than bùn theo tỷ lệ bằng nhau rồi tưới nước làm ẩm cho đất.
3. Bọc bầu ươm lại bằng màng nilon.

Hãy nhớ rằng độ ẩm quá mức trong đất có thể dẫn đến thối rữa hệ thống rễ. Ánh sáng mặt trời là cần thiết, nhưng tốt hơn hết là không nên tiếp xúc với tia nắng gắt.