Dianthus (chi Cẩm chướng) là một chi thực vật có hơn 300 loài với nhiều màu sắc khác nhau và cẩm chướng lùn kết hợp nhiều màu trên cùng một bông hoa là loài rất đặc biệt, có giá trị trang trí cao. Các loài trong chi này chủ yếu là cây thân thảo lâu năm hoặc hàng năm, cao trung bình 30 – 40 cm, thời gian ra hoa từ tháng 4 đến tháng 10, tập trung vào tháng 4 – 5. Ngày nay, người ta đã biết đến nhiều hình dạng và giống hoa hơn, trong đó có các giống cây lùn, chỉ cao 15 – 20 cm được trồng để trang trí bồn hoa, nó được gọi là hoa cẩm chướng lùn (hay hoa phăng), có tên khoa học là Dianthus barbatus.
Contents
I. Đặc điểm hình thái & sinh trưởng
1. Đặc điểm hình thái
Hoa phăng là cây thân thảo sống lâu năm, cao 30 – 60 cm, toàn cây không lông. Thân mọc thẳng, có cạnh/gờ.
- Phiến lá hình mác, dài 4 – 8 cm, rộng khoảng 1 cm, đầu lá nhọn, gốc lá hẹp dần, hợp lại thành bẹ ôm thân, mép nguyên, gân giữa rõ ràng.
- Hoa nhiều, tụ lại thành cụm hoa dạng đầu ở đỉnh thân, phía dưới cụm hoa có vài lá bắc tổng bao dạng lá. Cuống từng hoa rất ngắn. Lá bắc con (vảy dưới đài) thường 4, hình trứng, đỉnh nhọn dài dạng đuôi, mép dạng màng, có răng cưa nhỏ, dài bằng hoặc hơi dài hơn đài hoa. Đài hoa dạng ống, dài khoảng 1.5 cm, các răng đài nhọn sắc. Cánh hoa có móng dài (phần gốc hẹp), phiến cánh hoa hình trứng, thường có màu đỏ tía với các vân đốm trắng, đỉnh cánh hoa có răng cưa hoặc xẻ tua, họng hoa có lông râu. Nhị hơi thò ra ngoài. Bầu nhụy hình chữ nhật, vòi nhụy hình dải.
- Quả nang hình trứng thuôn dài, dài khoảng 1.8 cm, đỉnh nứt thành 4 mảnh đến giữa quả. Hạt màu nâu, hình trứng dẹt, nhẵn. Thời kỳ ra hoa quả từ cuối xuân đến mùa thu (tháng 5-10).
Chiều cao của cây cũng phụ thuộc vào giống, có những cây mọc thấp 15 – 20 cm, có những cây cao 60 – 80 cm, hoa đơn hoặc kép, tập hợp thành chùm hoa có đường kính 10 – 12 cm. Màu sắc của hoa rất đa dạng như trắng, hồng, đỏ tươi, đỏ , đỏ tía. Có loại hoa một màu, hai màu hoặc ba màu rất lạ mắt.
2. Đặc điểm sinh trưởng
Cây chịu lạnh và chịu hạn tốt, nhưng sợ nóng và rất kỵ úng nước. Cây ưa môi trường đủ nắng, khô ráo, thông thoáng và mát mẻ. Vào mùa hè quá nóng, nên che bóng một phần cho cây. Đất trồng yêu cầu màu mỡ, tơi xốp, thoát nước tốt và đặc biệt là đất có chứa vôi (có tính kiềm nhẹ đến trung tính).
II. Tác dụng & ý nghĩa của hoa
1. Tác dụng
Hoa phăng có thể được sử dụng để trồng trong bồn hoa, tạo viền hoa, trồng trên bệ hoa hoặc trồng chậu. Cây cũng có thể dùng để điểm xuyết cho vườn đá và trang trí rìa các bãi cỏ. Khi trồng thành mảng lớn trên diện rộng, Cẩm chướng có thể được dùng làm vật liệu phủ nền tạo cảnh quan rất đẹp mắt. Ngoài ra, nó còn có khả năng hấp thụ khí sulfur dioxide (SO2) và khí clo (Cl2), do đó có thể trồng nhiều ở những nơi có không khí ô nhiễm bởi các khí độc này.
2. Ý nghĩa
Thời gian ra hoa rất dài, có thể kéo dài 6 – 8 tháng, cánh hoa dài, thanh thoát và duyên dáng, tỏa ra mùi thơm nhẹ, màu sắc sặc sỡ giống như cảm xúc của những người mới yêu. Vì thế tặng hoa phăng cho cặp đôi hoặc người yêu để cầu nguyện và cầu phúc cho tình yêu trong sáng, vĩnh cửu. Truyền thuyết kể rằng hoàng gia Trung Quốc đã sử dụng nó để chúc phúc cho các quan lại trong triều. Ngoài ra, nó còn được coi là biểu tượng của trí tuệ cũng như thái độ tích cực đối với cuộc sống.
III. Hướng dẫn trồng & chăm sóc
1. Trồng & chăm sóc cây
Chọn nơi trồng đủ nắng, thông thoáng, thoát nước tốt. Đất phù hợp nhất là đất thịt pha cát hoặc đất thịt nhẹ, tơi xốp, màu mỡ, có chứa vôi (pH 7.0 – 8.5). Làm đất kỹ, lên luống cao 15 – 20cm, bón lót phân hữu cơ hoai mục hoặc NPK. Dọn sạch cỏ dại và tàn dư thực vật, có thể phun thuốc trừ sâu phòng ngừa nếu cần.
Thời điểm trồng cây con (có 2 – 3 cặp lá thật) tốt nhất là vào cuối đông – đầu xuân (khoảng tháng 1 – 3). Mật độ trồng khoảng 20cm x 15cm. Trước khi trồng cần tưới đẫm luống. Sau khi trồng cần che nắng (lưới 60-80%) trong vài ngày đầu và tưới đủ nước. Đặt bẫy dính vàng để phòng bọ phấn trắng. Tưới đẫm nước 2 ngày trước khi trồng. Kéo lưới che nắng 60 – 80% để tăng tỷ lệ sống của cây. Khoảng cách trồng là 20 cm x 15 cm. Nếu trồng chậu thì đơn giản hơn nhiều, chủ yếu là đất trồng phải tơi xốp.
- Giai đoạn đầu (sau trồng 10 – 15 ngày): Giữ đất luôn ẩm đều nhưng tưới nhẹ nhàng tránh dí chặt đất gây thối gốc. Phun thuốc phòng nấm. Làm cỏ thường xuyên. Khi cây bén rễ ổn định, bấm ngọn để cây phân nhánh và bón phân thúc một lần.
- Giai đoạn sinh trưởng: Chọn giữ lại 4 – 6 cành chính khỏe mạnh trên mỗi cây để tập trung dinh dưỡng cho hoa. Giai đoạn này cây phát triển nhanh, tưới nước 2 – 3 ngày/lần, bón phân phức hợp hàng tuần. Cần dùng lưới đỡ hoa (thường 2 lớp) để giữ cành thẳng. Thường xuyên loại bỏ chồi gốc mới mọc và làm cỏ. Khi cây cao 20 – 30cm thì gỡ bỏ lưới che nắng hoàn toàn.
- Giai đoạn ra nụ (Khoảng 60 – 90 ngày sau trồng). Giảm nhẹ lượng nước tưới và phân đạm (N), có thể bổ sung dinh dưỡng qua lá bằng phân bón lá giàu Lân (P), Kali (K) hàng tuần. Phòng trừ sâu vẽ bùa, sâu ăn lá. Điều chỉnh lưới đỡ khi cần.
- Giai đoạn thu hoạch (đầu hè): Thời tiết nóng, nắng mạnh làm hoa nhanh già. Để kéo dài thời gian thu hoạch, có thể che lưới nhẹ, giảm tưới nước, bổ sung phân Lân-Kali và giảm phân đạm. Thường xuyên dọn sạch hoa đã tàn và cỏ dại. Phun thuốc phòng trừ sâu ăn lá định kỳ.
Ngoài ra, để cây ra hoa đẹp thì cần duy trì 4 – 5 giờ ánh sáng tự nhiên và trực tiếp/ ngày.
2. Phòng trừ sâu bệnh
Trong điều kiện chăm sóc bình thường, hoa cẩm chướng lùn thường không bị bệnh nhưng đôi khi vẫn có rắc rối xảy ra. Ngoài việc nhạy cảm với kim loại nặng và khói bụi đô thị, nó có thể bị ảnh hưởng bởi:
- Nấm Fusarium ký sinh khiến lá chuyển sang màu vàng, héo nhưng không rụng, thân chuyển sang màu đỏ hoặc nâu, hoa không nở hoàn toàn hoặc không nở, phần gốc của thân rễ bị thối. Cây bị bệnh phải được cách ly và tiêu hủy, những cây còn khỏe mạnh phải được phòng chống bằng chế phẩm diệt nấm theo 2 giai đoạn với khoảng thời gian từ 10 – 15 ngày;
- Bệnh gỉ sắt cũng là một loại bệnh do nấm khiến lá, cuống lá và thân cây xuất hiện các vết sưng màu nâu có đốm vàng khiến cây bị suy nhược, thân khô và gãy. Bệnh phát triển mạnh khi đất ẩm, thừa đạm và thiếu kali.
- Đốm lá do virus, hoa biến dạng và có nhiều màu khác nhau. Những cây bị bệnh phải bị tiêu hủy.
IV. Phương pháp nhân giống
Ngoài gieo hạt thì bạn có thể nhân giống hoa phăng bằng cách giâm cành hoặc phân chia.
Giâm cành
Đây là phương pháp nhân giống tương đối dễ dàng, thường được thực hiện vào đầu tháng 6. Cắt cành dài khoảng 5 – 7 cm từ những thân cây không nở hoa sao cho có 2 – 3 chồi. Sau đó, chôn xuống đất sâu 1/3 – 1/2 chiều dài của cành giâm, điều chỉnh lượng nước tưới và ánh nắng phù hợp với môi trường. Đến đầu tháng 8, cây non phát triển các lá nhỏ thì trồng cố định vào chậu hoặc vào vườn với khoảng cách 20 – 30 cm giữa các cây. Nên nhổ cây vào buổi tối, sau 6 giờ chiều hoặc khi trời nhiều mây.
Tách bụi
Thường thực hiện sau khi hoa tàn, vào mùa thu hoặc đầu mùa xuân (đầu mùa mưa). Tách các bụi già thành các cụm nhỏ hơn, đảm bảo mỗi cụm có đủ rễ và mầm, rồi trồng lại. Nếu tách vào đầu mùa mưa, cần chú ý thoát nước tốt trong mùa hè.
Gieo hạt
Thời điểm gieo hạt tốt nhất là vào mùa thu (khoảng tháng 9 – 12) khi thời tiết mát mẻ. Nhiệt độ tối ưu để hạt nảy mầm là 18 – 22°C. Nên gieo trong khay hoặc luống ươm dùng giá thể mịn, tơi xốp (như mùn lá mịn). Phủ một lớp giá thể mỏng (khoảng 0.2cm) lên hạt, giữ ẩm liên tục và giữ ấm vào ban đêm nếu cần. Hạt bắt đầu nảy mầm sau khoảng 5 ngày và mọc hoàn toàn sau khoảng 12 ngày. Sau khi hạt nảy mầm, cần phun thuốc phòng bệnh thối rễ cho cây con (ví dụ: Carbendazim tỷ lệ 1:1000 lần nước) và phòng trừ sâu bệnh như bọ phấn trắng. Nhiệt độ thích hợp cho cây con phát triển là 10 – 20°C. Khi cây con cao 3 – 4cm (hoặc có 4 – 5 lá thật), có thể cấy sang chậu nhỏ (đường kính 4 – 5cm) hoặc luống trồng với giá thể giàu dinh dưỡng hơn, giữ nguyên bầu đất cũ. Cây gieo mùa thu sẽ ra hoa vào mùa xuân hè năm sau.
Bạn cũng có thể nhân giống bằng cách xếp lớp vào tháng 7 – 8. Để làm điều này, bạn cần uốn cong các chồi vào trong đất, cố định chúng lại bằng một cái chốt. Trong vòng 2 – 3 tuần, rễ có thể xuất hiện cạnh các chồi này và sau một thời gian, chồi và lá mới xuất hiện. Vào mùa thu thì cắt thành các đoạn riêng và đem trồng.
