Móng bò là một chi thực vật có tên khoa học là Bauhinia, chi này có hơn 200 loài thực vật có hoa phân bổ rộng khắp các vùng nhiệt đới trên thế giới. Chi này được đặt theo tên gọi của anh em nhà Bauhin, các nhà thực vật học người Pháp gốc Thụy Sĩ.

Đặc-điểm-hình-thái-của-chi-móng-bò
Đặc-điểm-hình-thái-của-chi-móng-bò

I. Các loài chính & đặc điểm sinh trưởng

1. Các loài chính

1.1. Hoa ban Tây Bắc

Ban Tây Bắc hay ban trắng có tên khoa học là Bauhinia variegata, là cây thân gỗ nhỏ cao trung bình 4 – 6m, có nhiều cành vỏ nhẵn, cành con hơi rũ xuống.

  • Lá mọc so le hình móng ngựa hoặc móng cừu, dài 5 – 15 cm và rộng 5 – 16 cm, đầu lá tù và tròn, có 2 thùy và thường xẻ1/ 4 – 1/3 lá, gốc lá xẻ hình trái tim sâu, phiến lá dày và có 11 gân; cuống lá dài 1.5 – 2.5 cm, nhẵn, không có lông.
  • Hoa mọc thành cụm dày đặc, lá bắc nhỏ hình tam giác, cuống hoa mọc thẳng dài 8 – 12mm; ống đài dài 2 – 2.5 cm. Cánh hoa hình trứng ngược dài 3.5 – 5 cm và rộng 2.5 – 3 cm, có màu trắng sọc hồng hoặc tím; có 3 ~ 5 nhị hoa hoàn chỉnh, bầu nhụy có cuống dài, đầu nhụy nhỏ xíu. Thời kỳ ra hoa từ tháng 3 – tháng 5.
  • Quả giống quả đậu, dài 16 – 33 cm và rộng 2 – 2.5 cm, màu xanh, dẹt, nhẵn, có đầu nhọn, khi chín thì nứt ra và màu chuyển sang nâu sẫm, bên trong có 10 – 15 hạt.
hoa-ban-tây-bắc-(Ban-trắng-Bauhinia-variegata)
hoa-ban-tây-bắc-(Ban-trắng-Bauhinia-variegata)

1.2. Móng bò tím

Móng bò tím có tên khoa học là Bauhinia purpurea, nổi bật với bông hoa màu tím. Đây là một loài cây bụi nửa rụng lá và hơi leo, cao trung bình 2 – 4 mét, thân nhẵn và không có lông.

  • Các lá đơn xếp xen kẽ, rộng 8 – 10 cm, dài 10 – 14 cm. Đầu lá chia thành 2 thùy, gốc lá tròn hoặc lõm, mép lá nhẵn. Lá nở từ tháng 4 – tháng 5.
  • Hoa có mùi thơm nhẹ, mọc thành chùm ở đầu cành. Mỗi bó hoa có khoảng 6 – 10 bông, mỗi bông có 5 cánh, cánh hoa có màu từ hồng đến đỏ tươi. Hình dáng bên ngoài của bông hoa tương tự như hoa lan. Khi nở hết cỡ, hoa rộng khoảng 7 – 9 cm, ở giữa bông hoa có 5 nhị dài kéo dài ra phía trước và cong lên, có một nhụy hoa ở giữa, dài hơn nhị hoa.
  • Quả là dạng quả dẹt tương tự như quả đậu, rộng 1.5 – 2.5 cm và dài 20 – 25 cm. Khi còn non, quả có màu xanh còn khi già thì sẽ chuyển sang màu nâu đen và chia thành 2 nửa với 10 hạt.
hoa-móng-bò-tím-(Bauhinia-purpurea)
hoa-móng-bò-tím-(Bauhinia-purpurea)

1.3. Móng bò lan

Móng bò lan hay dương tử kinh có tên khoa học là Bauhinia blakeana, là một loài cây thân gỗ thường xanh, có nhiều cành mảnh nhiều lông.

  • Lá rộng hình trái tim, dài 8.5 – 13 cm và rộng 9 – 14 cm, gốc xẻ sâu hình trái tim, đôi khi gần cụt, 2 thùy ở đỉnh dài khoảng 1/4-1/3 chiều dài lá, mặt trên của thùy nhẵn hoặc thuôn hẹp, mặt dưới có lông thưa thưa. Có 11 – 13 gân ở gốc, cuống lá dài 3.5 – 4 cm, màu nâu và có lông.
  • Cụm hoa mọc ở đầu hoặc nách lá; lá bắc hình tam giác dài khoảng 3 mm; hoa to và đẹp; lá đài hình ngọn lửa dài khoảng 2.5 cm, có đường màu đỏ nhạt và xanh lục. Cánh hoa màu đỏ tím, cuống dài 5 – 8 cm và rộng 2.5 – 3 cm. Có 5 nhị hoa, trong đó có 3 nhị dài hơn, chỉ sợi rất mảnh, bầu nhụy có cuống dài. Thời kỳ ra hoa quanh năm nhưng cao điểm là từ tháng 3 – tháng 4.
hoa-móng-bò-lan-(Bauhinia-blakeana)
hoa-móng-bò-lan-(Bauhinia-blakeana)

1.4. Móng bò trắng

Loài này có tên khoa học là Bauhinia acuminata, một loài cây bụi cao khoảng 2.5m, cành non có màu nâu đỏ còn khi già có lông.

  • Lá khá nhẵn, mọc xen kẽ, hình bầu dục dài 9 – 13 cm và rộng 8 – 12 cm, đầu lá chia thành hai thùy sâu dài 1/3 – 1/2 chiều dài lá, giữa các thùy có 8 thùy mảnh dài 10mm. Lá nhọn, mép nhẵn, gốc hình trái tim, mặt trên nhẵn còn mặt dưới có lông, cuống ngắn dày 10 – 15 mm.
  • Nụ hoa dài 4 – 6 mm, hình thoi, màu xanh lục dài 25 – 30 mm. Lá đài màu xanh lục, góc lá chia thành 3 – 5 ngăn, các lá đài dính nhau ở đầu giống lá bắc, lá đài dài 3 – 4cm và rộng 9 – 12 mm. Các lá đài bên ngoài và bên trong có lông thưa thớt, 5 cánh hoa, hình bầu dục, màu trắng, dài 3,5–4 cm, rộng 3–. Cánh hoa bên ngoài và đài hoa bên trong nhẵn 3,5 cm, bao phấn màu trắng. Không đều nhau, dài 1–3 cm, có lông ở gốc bao phấn. Bao phấn màu vàng, dài 2–4 mm, bao phấn xẻ dọc, nhị hoa Con cái: hình trứng thuôn dài, dẹt, màu xanh lục, dài 1–1,5 cm; nhị hoa màu xanh nhạt, dài 2–2,5 cm. Quả dài 8–15 cm, rộng 15–18 mm, hạt hình bầu dục , dẹt, màu nâu, dài 4–5 mm, rộng 2–3 mm.

1.5. Mấu đỏ

Nó có tên khoa học là Bauhinia bracteata, một loài cây thân gỗ nhỏ. Cành non màu xanh có lông ngắn, mềm còn cành già có màu nâu đen.

  • Lá đơn, hình bầu dục hoặc tròn, dài 5 – 12 cm và rộng 4 – 13 cm, có 9 – 11 gân ở đầu lá, thùy sâu khoảng 1/3 chiều dài của lá. Mép lá nhẵn, gốc lá hình trái tim có lông ngắn và mềm. Lá non màu hồng, lá già màu xanh đậm, cuống lá dài 1 – 7 cm, tai lá hình lưỡi liềm dài.
  • Cụm hoa mọc ở nách lá hoặc ở đầu cành. Lá bắc có lông màu xám, hình mác hoặc hình bầu dục, dài 4 – 8 mm, có 2 lá chét dài 3 – 5 mm, dính vào khoảng giữa cuống dài 4 – 7 cm. Nụ hoa có hình bình hành, nhọn ở đầu. Gốc hoa dài 3 – 4 mm, 5 đài hoa chia thành 5 thùy hoặc có thể dính liền với nhau, thùy dài 7–10 mm,  rộng 4–5 mm, cánh hoa màu vàng lục nhạt và dài khoảng 10 – 15 mm với nhị hoa ngắn.
  • Quả thuôn dài và dẹt, dài 10 – 17 cm và rộng 5 – 7 cm. Vỏ quả có màu nâu đen khi chín, cứng như gỗ. Có 2 – 8 hạt, đường kính khoảng 1.5 cm.

1.6. Bauhinia galpinii

Là một loài cây leo cao khoảng 2.5m. Cành già màu nâu, khá nhẵn.

  • Lá đơn, mọc so le, dài 2–4 cm và rộng 3–5 cm, đầu lá tròn, mép lá nhẵn, gốc lá xẻ. Lá có 7 gân, lõm sâu ở đầu lá, dài 1/4–1/3 chiều dài mặt trên và mặt dưới lá có lông ngắn, mềm.
  • Cụm hoa mọc ở nách lá hoặc ở đầu cành. Cuống hoa dài 2 – 2.5 cm, nụ hoa hình thoi dài 1 – 1.5 cm giống lá bắc dài khoảng 2.5 cm và rộng 1 – 1.3cm. có lông thưa thớt. Hoa có 5 cánh màu đỏ, dài 2 – 2.5 cm và rộng 1.4 – 1.8 cm, đầu cánh hoa nhọn, mép nhăn ở gốc. Nhị hoa hình bầu dục thuôn dài, dẹt, màu nâu đỏ, dài khoảng 15 mm và rộng 3–4 mm, có cuống. Nhụy hoa dài 6 – 7 mm.
  • Quả mọng thuôn dài và dẹt, vỏ non màu xanh rộng khoảng 2 cm.

1.7. Bauhinia malabarica

Cây cao khoảng 6m, cành non màu xanh, cành già có lông thưa.

  • Lá nhẵn màu nâu, hình bầu dục, xếp xen kẽ, dài 4.5–9 cm và rộng 5.5–12 cm. Hai thùy dài bằng 1/6–1/3 chiều dài của lá, giữa các thùy có các thùy mảnh dài 3 – 5 mm. Mặt trên và mặt dưới của lá nhẵn, cuống lá dài 1.5–2.5 mm.
  • Cụm hoa hình tam giác dài 1.5 – 4.5 cm, có lông thưa. Nụ hoa hình chùy màu xanh lục, dài 4–6 mm. Cuống hoa màu xanh lá cây dài 7–10 mm, 5 đài hoa màu xanh lục nối với nhau như lá bắc, dài 6–8 mm và rộng 2mm. Đài hoa bên trong nhẵn, có 5 cánh hoa màu trắng, thuôn dài 5–7 mm, rộng 3–5 mm. Hoa đực có 10 nhị, bao phấn dài 4 mm màu nâu, xẻ dọc, teo, rất nhỏ, nhị hoa vô trùng, bầu nhụy có lông dày dài 20 cm và rộng 1.5 cm.
  • Vỏ quả non màu xanh lá cây, vỏ quả khi chín có màu nâu đen, nhẵn, cứng và giống gỗ. Hạt có màu nâu đen tròn, đường kính khoảng 1 cm.

1.8. Bauhinia monandra

Đây là loài cây bụi, cao khoảng 4m, cành non màu xanh có lông thưa.

  • Lá đơn, khá tròn, mọc so le, dài 8–16 cm và rộng 6–14 cm; có 9–13 gân lá tách biệt ở đầu. Lá có 2 thùy dài 1/3–1/2 chiều dài lá, đầu nhọn, mép nhẵn, gốc lá hình trái tim.
  • Cụm hoa có lông, mặt trong nhẵn, dễ rụng, dài 8–15 cm.. Hoa dài 2–3.5 cm, lá bắc hình mũi mác dài 5–8 mm và rộng 2–3 mm. Đài hoa dài 3cm nối với nhau tạo thành 3 – 5 gờ. Có 5 cánh hoa riêng lẻ dài 4 – 5 cm, rộng 2.5–3 cm, cánh hoa trên cùng là cánh hoa thứ nhất, có màu tím đậm.
  • Quả dẹt, dài 15–20 cm, rộng khoảng 2 cm, có lông.

2. Đặc điểm sinh trưởng

Các loài trong chi móng bò có nguồn gốc từ các vùng cận nhiệt đới nên thích môi trường ấm áp, ẩm ướt, thích đất thịt pha cát chua với tầng đất sâu, màu mỡ và thoát nước tốt. Nó có khả năng thích ứng với thời tiết lạnh, phát triển nhanh. Cây con 3 tuổi có thể cao tới 3 mét. Thời gian ra hoa kéo dài, bắt đầu từ cuối tháng 10 hàng năm và kết thúc vào tháng 5 năm sau, thời gian ra hoa kéo dài hơn nửa năm.

II. Tác dụng & ý nghĩa của móng bò tím

1. Tác dụng

Các thử nghiệm nghiên cứu cho kết quả như sau:

  • Chiết xuất melanol từ vỏ thân cây với liều 100 mg/kg có tác dụng chống tiểu đường ở chuột do alloxan gây ra.
  • Chiết xuất dichloromethane từ phần rễ với liều lượng 5.8-11.2 micromol có tác dụng tiêu diệt bệnh sốt rét PF. Và ở liều lượng 49.6-130.1 micromol có tác dụng chống lại nấm Candida albicans.
  • Chiết xuất metanol từ lá cây ở liều 50, 250 và 500 mg/kg cho thấy tác dụng bảo vệ gan ở chuột khi cho uống Paracetamol.
  • Dịch chiết nước từ lá ở liều 254 mg/gram có hoạt tính chống oxy hóa bằng cách thử nghiệm loại bỏ oxit nitric.
  • Chiết xuất hydro-alcoholic từ vỏ cây ở liều 100 và 200 mg/kg có tác dụng chống viêm khớp, phù chân ở chuột do Pricegenan gây ra.
  • Chiết xuất metanol từ lá cây với liều 100, 500 mg/kg có tác dụng chống loét dạ dày.

2. Ý nghĩa

III. Hướng dẫn trồng & chăm sóc cây

Tránh ánh nắng trực tiếp khi nhiệt độ cao vào mùa hè, mùa đông nên để đất hơi khô. Bón phân lỏng 1-2 lần trong giai đoạn sinh trưởng, nhiệt độ tối thiểu phải duy trì trên 5°C.

Kiểm soát sâu bệnh

Bệnh chủ yếu là bệnh đốm lá góc và bệnh bồ hóng. Bệnh đốm lá góc cạnh có hình đa giác màu nâu vàng, khi bệnh nặng thì lá héo dần và rụng còn lá bị bệnh bồ hóng thì có chất nhờn như than, thân và cành màu đen, nặng thì không có hoa, lá rụng và chết. Biện pháp phòng trừ là thu dọn lá rụng và đốt để giảm nguồn lây nhiễm trong năm sau, đồng thời sử dụng 50% carbendazim tỷ lệ 1:700 – 800 lần nước hoặc 70% mancozeb tỷ lệ 1:800 – 1000 lần nước. Định kỳ 10 ngày phun 1 lần và phun liên tục 3 – 4 lần.

Hướng-dẫn-trồng-&-chăm-sóc-cây-móng-bò
Hướng-dẫn-trồng-&-chăm-sóc-cây-móng-bò

IV. Phương pháp nhân giống

Các phương pháp nhân giống bao gồm gieo hạt, giâm cành và phân lớp trên không.

  • Gieo hạt: Lấy hạt ngâm nước khoảng 1 tuần sau đó gieo, khoảng 7 – 10 ngày sẽ nảy mầm. Khi cây con cao 25 – 30cm hoặc khi được 1 – 2 tháng tuổi thì đem trồng vào vườn.
  • Giâm cành: Chọn những cành khỏe và cắt chúng dài từ 10- 12 cm với 3 – 4 đốt lá rồi bỏ những lá phía dưới của cành giâm, chỉ để lại hai lá trên cùng và cắm vào đất trồng, tưới nước rồi bọc lại bằng màng nhựa. Ở nhiệt độ 18 – 25°C, cành giâm bắt đầu phát triển trong khoảng 10 ngày, bén rễ và nảy mầm trong khoảng 50 ngày. Sau khoảng 1 năm thì cây con sẽ đạt chiều cao khoảng 1 mét và có thể trồng ra vườn.

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

.
.