Hoa mào gà: Đặc điểm, các loài chính, cách trồng & chăm sóc

Mào gà là một chi thực vật có hoa, tên khoa học của nó là Celosia. Đúng như tên gọi của chi, hoa của các loài rất giống với mào gà, màu sắc không chỉ có màu đỏ tía mà còn có màu vàng, đỏ tươi, tím, cam. Cây có chiều cao trung bình 20cm nên thích hợp trồng chậu để trong nhà, tạo điểm nhấn cho không gian sống, thậm chí rất thích hợp làm hoa cắt cành và hoa khô.

Chi này có khoảng 60 loài khác nhau nhưng phổ biến nhất có lẽ là giống mào gà đỏ, tên khoa học Celosia argentea var. Cristata. Cái tên Celosia bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp có nghĩa là “đốt cháy” do đầu hoa giống như ngọn lửa. Loài được sử dụng để ra hoa hàng năm được cho là có nguồn gốc từ khu vực Địa Trung Hải hoặc Đông Phi và còn thường được gọi là “hoa len”.

I. Đặc điểm hình thái & sinh trưởng

1. Đặc điểm hình thái chung

Mào gà thường là cây thân thảo hàng năm hoặc lâu năm cao trung bình 15 – 20cm, thân mọc thẳng hoặc phân nhánh nhỏ. Thân và cành nhẵn hoặc có lông. Lá mọc so le, hình mũi mác, hình elip, hình trứng hoặc hình tam giác, mọc lệch rõ rệt trên cuống lá, nhẵn ở mặt trên, có lông thưa ở mặt dưới, không cuống.

• Kiểu hoa hình cầu: Loại có tràng hoa đặc biệt dày đặc và hình cầu gọi là “tổ gà Kurume” và được trồng phổ biến ở các luống hoa, hoa cắt cành.
• Kiểu hoa lông chim: Hình dạng hoa có lông, tràng hoa như ngọn lửa, màu sắc tươi sáng, trồng trong bồn hoa hay dùng làm hoa cắt cành đều rất đẹp.
• Kiểu hoa hình ngọn giáo: Tràng hoa có hình nón giống cây tuyết tùng, các gai hoa ngắn và gọn, một số đặc biệt thích hợp để cắt hoa.

2. Đặc điểm sinh trưởng chung

Vì là cây thân thảo, tốc độ phát triển tương đối nhanh, hoa có thể nở sau 2 – 3 tháng từ ngày gieo. Thông thường, nó nở hoa vào mùa hè và mùa thu, nhất là tháng 7 – tháng 10. Mào gà thích trồng ở nơi có nhiều nắng, đảm bảo đất ẩm và hơi chua. Nhiệt độ sinh trưởng thích hợp nhất là 20 – 35 độ C.

3. Các loài chính

3.1. Celosia cristata

Đây là cây thân thảo mọng nước, sống hàng năm, thường cao khoảng 30 – 90 cm. Thân cây mọc thẳng đứng, mập mạp, thường có màu đỏ hoặc xanh lục, có thể có các đường gờ dọc, ít phân nhánh hoặc có phân nhánh ở phần trên. Toàn cây thường không có lông.

• Lá đơn, mọc cách. Có cuống lá (dài khoảng 3-5cm). Phiến lá hình trứng, trứng-mác, dài 5 – 13 cm, rộng 1.5 – 6 cm. Đầu lá nhọn dài hoặc nhọn dần, gốc lá hẹp lại thành hình nêm. Mép lá nguyên. Lá có màu xanh lục hoặc thường có ánh tía hoặc đỏ.
• Cụm hoa dạng bông bị biến đổi mạnh, phát triển dị dạng, trở nên dẹt, dày thịt, bề mặt nhăn nheo hoặc cuộn xoắn lại phức tạp thành hình giống như chiếc mào của con gà trống. Phần trên của “mào” thường rộng và có các nếp gấp dọc, bề mặt có thể có cảm giác như nhung mịn hoặc có các vảy nhỏ. Màu sắc của cụm hoa cực kỳ rực rỡ và đa dạng: đỏ tươi, đỏ nhung, tím, hồng, vàng, cam, trắng kem, hoặc pha trộn nhiều màu.
  • Các hoa thật rất nhỏ, nằm dày đặc ken cứng trên bề mặt của trục cụm hoa bị biến đổi (phần thịt của “mào gà”). Mỗi hoa nhỏ thường được bao bọc bởi 3 lá bắc dạng màng khô, bóng. Hoa ở phần đỉnh của “mào” thường bất thụ, chỉ các hoa ở phần dưới mới có khả năng tạo quả.
  • Bao hoa: Gồm 5 phiến hình mác hoặc thuôn dài – mác, dài khoảng 5mm, chất màng khô, sáng bóng, tồn tại dai dẳng bao quanh quả. Màu sắc của bao hoa thường giống màu tổng thể của cụm hoa (đỏ, tím, vàng…).
  • Có 5 nhị, phần gốc của chỉ nhị dính liền với nhau tạo thành một vòng ngắn hình cốc.
  • Nhụy: Bầu nhụy thượng, 1 ô. Vòi nhụy mảnh, dài khoảng 2 – 3mm, đầu nhụy chia 2 thùy nông.
• Quả là quả nang nhỏ hình trứng (dài ~3mm), nằm gọn bên trong bao hoa khô còn lại. Mỗi quả chứa 2 đến vài hạt. Hạt rất nhỏ, hình cầu dẹt hoặc hình thận, màu đen bóng.

Cây ra hoa chủ yếu vào mùa hè đến mùa thu (thường từ tháng 5 – 6 đến tháng 10). Quả hình thành và chín vào mùa thu (tháng 8 – 11).

3.2. Celosia argentea

Đây là cây thân thảo sống hàng năm, cao 30 – 100 cm. Thân mọc thẳng đứng, có phân nhánh hoặc không, thân thường có màu xanh lục hoặc đỏ, và thường có các sọc dọc rõ ràng.

• Lá đơn, mọc cách, không có cuống hoặc cuống rất ngắn (dài 2 – 15 mm). Phiến lá thường là hình thuôn dài – mác hoặc hình dải-mác, dài 5 – 8 cm rộng 1 – 3 cm. Đầu lá nhọn sắc hoặc nhọn dần, gốc lá hẹp dần, mép lá nguyên. Lá thường có màu xanh lục, đôi khi pha màu đỏ tía.
• Cụm hoa dạng bông dày đặc, không phân nhánh, thường mọc đơn độc ở đỉnh thân hoặc đầu các cành nhánh. Dạng bông thường có hình tháp nhọn, dài 3 – 10 cm. Hoa rất nhiều, xếp sít nhau dày đặc trên trục cụm hoa.
  • Hoa nhỏ, lưỡng tính. Mỗi hoa được bao bọc bởi 1 lá bắc và 2 lá bắc con ở gốc. Cả lá bắc và lá bắc con đều hình mác, dài 3 – 4 mm, màu trắng.
  • Bao hoa gồm 5 phiến bao hoa hình thuôn dài-mác, dài 6 – 10 mm. Khi mới nở, bao hoa thường có màu trắng với phần đỉnh màu hồng/đỏ hoặc toàn bộ màu hồng nhạt, khi hoa già sẽ chuyển dần thành màu trắng hoàn toàn. Đỉnh phiến bao hoa nhọn dài, có 1 gân giữa nổi rõ ở mặt lưng.
  • Có 5 nhị. Chỉ nhị dài 5 – 6 mm, phần gốc của các chỉ nhị dính liền với nhau thành một vòng ngắn hình cốc bao quanh bầu nhụy. Bao phấn có màu tím.
  • Bầu nhụy thượng có cuống ngắn. Vòi nhụy màu tím, dài 3 – 5 mm. Đầu nhụy chia 2 thùy nông.

Cây ra hoa chủ yếu vào mùa hè (tháng 5 – 8). Quả hình thành và chín vào mùa thu (tháng 6 – 10).

II. Tác dụng & ý nghĩa của hoa

1. Tác dụng

1.1. Dược liệu

Vị thuốc Kê quan hoa trong Đông y sử dụng cụm hoa dạng bông đã được phơi hoặc sấy khô. Cách thu hái và bào chế thường là: vào mùa thu khi hoa nở rộ, cắt cả cụm hoa lẫn phần thân cành về, bó thành các bó nhỏ rồi phơi trong bóng râm hoặc phơi nắng cho đến khi khô hoàn toàn, sau đó cắt bỏ phần thân cành đi, chỉ lấy phần cụm hoa. Loài Celosia argentea là nguồn gốc thực vật pháp định cho vị thuốc này.

Ngoài tính thẩm mỹ, lá và chồi non của loại cây này còn có thể ăn được, thường bằng cách nấu chín và bổ sung cho các món súp, món hầm. Mùi hương cay nhẹ của nó cũng tương tự như hương vị giống rau bina.

1.2. Trang trí

2. Ý nghĩa

III. Hướng dẫn trồng & chăm sóc hoa

Trồng cây chủ yếu bằng cách gieo hạt. Nhiệt độ trung bình hàng ngày trên 22°C để hạt nảy mầm, thời gian nảy mầm khoảng 4 ngày. Trước và sau khi hạt nảy mầm nên tưới một lượng nước nhỏ để giữ ẩm đất, sau khi cây con mọc được 2 – 3 lá thật thì bón thúc tùy theo điều kiện sinh trưởng, ví dụ bón phân đạm tác dụng nhanh 1- 2 lần.

• Đất gieo hạt và trồng cây có giá trị pH là 5.5 – 6.5. Có thể trộn hỗn hợp gồm đất vườn, đất mùn, cát sông theo tỷ lệ 1:1:1. Nếu trồng ngoài vườn thì khoảng cách giữa các cây khoảng 15 cm đối với cây thấp và khoảng 30 – 35 cm đối với cây cao.
• Trong thời kỳ sinh trưởng cần có đủ ánh sáng tự nhiên. Nhiệt độ sinh trưởng tốt nhất là 16 – 30°C.
• Bón phân loãng 2 – 3 tuần/ lần trong giai đoạn cây sinh trưởng, khi cây ra nụ thì ngừng bón phân.
• Nếu cây bị bệnh thối rễ thì cần nhổ bỏ kịp thời những cây bị bệnh và phun đồng sunfat để kiểm soát mầm bệnh.

Mào gà có khả năng kháng bệnh và côn trùng gây hại cao, việc quản lý trọng tâm chủ yếu là phân bón và nước.

IV. Phương pháp nhân giống

Chủ yếu nhân giống bằng hạt. Thời điểm gieo hạt lý tưởng nhất là vào tháng 3 và tháng 4, hạt có thể nảy mầm sau khoảng 1 tuần.