Hoa mai vàng: Đặc điểm, trồng & chăm sóc, nhân giống

Hoa mai vàng có tên khoa học là Ochna Integerrima, là một loài thực vật thuộc chi Ochna (chi Mai vàng), thuộc họ Ochnaceae. Có 85 loài thuộc chi này trên toàn thế giới, chủ yếu phân bố ở vùng nhiệt đới châu Á và châu Phi, một số ít có nguồn gốc ở vùng châu Mỹ.

Ở Việt Nam, mai vàng rất nổi tiếng và được trồng nhiều để ngắm hoa vì nó nở đúng vào dịp Tết Nguyên Đán. Những bông hoa màu vàng tươi 5 cánh tượng trưng cho ngũ phúc: sức khỏe, trường thọ, giàu có, đức độ và thiện chung. Nó cũng được cho là có tác dụng xua đuổi tà ma trong phong thủy. Có một câu chuyện dân gian kể về một cô gái đã chết khi dũng cảm bảo vệ ngôi làng của mình và đã được các vị thần ban phước, giúp cô hồi sinh vào mỗi dịp Tết Nguyên đán, cô mặc chiếc váy màu vàng về thăm gia đình cùng làng xóm trong 9 ngày cho đến khi cha mẹ cô qua đời, sau này người ta nghĩ rằng cô vẫn trở về làng nhưng dưới hình dạng của bông mai vàng.

I. Đặc điểm hình thái & sinh trưởng

1. Đặc điểm hình thái

Mai vàng là một loại cây thân gỗ hoặc cây bụi nhỏ, rụng lá. Cây có chiều cao khoảng 3-8 mét, có thể cao tới 12 mét. Cành nhánh tỏa rộng, thân cây thường cong queo. Vỏ cây màu nâu sẫm, nứt thành vảy và có rãnh sâu. Đầu cành có bẹ bao chồi, cứng và nhọn.

• Lá đơn, mọc so le, thường mọc thành cụm ở đầu cành. Lá có hình bầu dục ngược hoặc hình mác ngược, đầu lá nhọn hoặc thuôn nhọn, đôi khi có lá đầu tròn. Gốc lá nhọn hoặc tròn. Mép lá có răng cưa nhỏ và dày. Lá rộng khoảng 2.5 – 5.5 cm, dài khoảng 12 – 17 cm. Bề mặt lá nhẵn, có khoảng 7 – 15 cặp gân lá, cong và không chạm nhau. Lá già có màu xanh xỉn và sáp như da. Cuống lá dài khoảng 2 – 3 mm, có lá kèm nhỏ dễ rụng, để lại vết sẹo trên cành.
• Hoa mọc thành chùm xim ở nách lá hoặc gần đầu cành, thường ra hoa cùng lúc với đợt lá mới. Mỗi chùm hoa có khoảng 4 – 8 bông. Chùm hoa dài khoảng 3.5 – 6 cm, cuống chùm hoa dài khoảng 2 – 5 mm. Hoa có đường kính khoảng 3 – 4.5 cm. Cuống hoa dài khoảng 2 – 4 cm, có khớp gần gốc. Lá bắc nhỏ, dễ rụng. Hoa có 5 lá đài màu đỏ, hình trứng hoặc hình trứng thuôn, rộng khoảng 5 – 8 mm, dài khoảng 10 – 15 mm, nhẵn cả hai mặt. Hoa có 5-8 cánh hoa màu vàng tươi, hình trứng ngược, đầu cánh hoa tròn hoặc tù, gốc cánh hoa thon hẹp như cuống, mép cánh hoa có khía răng cưa. Cánh hoa rộng khoảng 1 – 1.5 cm, dài khoảng 1.5 – 3 cm, mỏng manh, dễ rụng. Hoa có khoảng 32 – 50 nhị, chỉ nhị dài khoảng 0.5 – 1.2 cm, không đều nhau. Bao phấn dài khoảng 5 – 6 mm, có lỗ mở ở đầu. Đế hoa phình to hình bán cầu, đường kính khoảng 1.5 – 2.5 mm, to ra và có màu đỏ khi thành quả. Bầu nhụy có 6 – 12 lá noãn, mỗi lá noãn có 1 ô và 1 noãn. Vòi nhụy có 1 cái, dài khoảng 1.2 – 2 cm, dính vào đáy bầu, chẻ 6 – 10 thùy ngắn ở đầu. Số lượng đầu nhụy bằng số lá noãn. Cây ra hoa từ tháng 1 đến tháng 6. Khi nở, gần như cả cây đều có màu vàng.
• Quả hạch, có vỏ quả trong cứng. Quả gần tròn, rộng khoảng 8 – 9 mm, dài khoảng 1 – 1.2 cm. Quả màu xanh, khi chín chuyển sang màu đen, bề mặt bóng. Quả còn lại vòi nhụy và các lá đài màu đỏ tươi phát triển bao quanh. Bên trong quả có 1 hạt. Vỏ hạt cứng và lớn, có một lớp thịt mỏng bao quanh. Cây ra quả từ tháng 1 – tháng 6 hàng năm.

2. Đặc điểm sinh trưởng

Mai vàng phân bố ở Việt Nam, Ấn Độ, Pakistan, Myanmar, Thái Lan, Malaysia và Campuchia. Cây ưa khí hậu ấm áp và ẩm ướt, thích ánh sáng đầy đủ nhưng cũng chịu được bóng râm một phần. Cây thích hợp với đất ẩm, màu mỡ và thoát nước tốt.

II. Tác dụng & ý nghĩa của hoa

1. Tác dụng

Hoa mai có màu vàng rất đẹp và rực rỡ, lá có màu xanh ngọc lục bảo. Sau khi hoa tàn thì vẫn còn đài hoa và nhị hoa trên cành, hạt chuyển từ màu xanh sang màu đen nên có giá trị làm cảnh. Ngoài ra, mai vàng còn là một trong số ít cây thuốc dân gian dạng thân gỗ, vỏ cây có thể chữa các bệnh về hệ tiêu hóa, rễ có tác dụng đuổi muỗi, diệt côn trùng, lá & cành chứa nhiều loại flavonoid, glycoside có hoạt tính chống AIDS. Tham khảo dược điển Thái Lan thì nó có tác dụng như sau:

• Quả có vị béo, tính bình, dùng để bồi bổ cơ thể.
• Thân cây sắc nước uống có tác dụng bồi bổ cơ thể. Người dân tộc Muser (một dân tộc thiểu số ở miền núi phía bắc Thái Lan) dùng rễ, phơi khô, ngâm rượu hoặc sắc nước uống để bồi bổ sức khỏe.
• Vỏ thân có vị đắng, giúp bồi bổ tim.
• Rễ giúp trị bệnh vàng da, tiểu đường…

2. Ý nghĩa

Hoa nở vào mùa xuân. Người xưa nói rằng hoa mai có 4 mong cầu: nhị là sức sống, hoa là sự thịnh vượng, quả là lợi nhuận, nhị là trinh tiết. Người đời sau còn có câu nói khác: hoa mai năm cánh là biểu tượng của ngũ phúc như đã nói ở trên. Việc trồng hoa mai được cho là sẽ mang lại sự thịnh vượng cho gia chủ, người ta cũng tin rằng “hoa nở vào dịp Tết sẽ mang lại may mắn cho cả gia đình”.

III. Hướng dẫn trồng & chăm sóc cây

• Đất trồng mai chỉ cần đảm bảo thoát nước tốt và giàu chất hữu cơ nhưng nếu độ pH của đất dao động từ 5.5 – 6.5 thì càng tốt.
• Chỉ tưới nước khi bề mặt đất khô, nhiệt độ môi trường để cay phát triển là 20 – 30°C.
• Bạn có thể bón phân loãng NPK theo tỷ lệ bằng nhau, tần suất bón là 2 – 3 tuần/ lần, tỷ lệ pha loãng là nửa muỗng pha với 2 lít nước.
• Cắt tỉa cây sau khi nó ra hoa để duy trì hình dáng và kích thước nhỏ gọn bằng cách cắt bỏ những cành héo hoặc bị bệnh cũng như những cành mọc chồng chéo.

Nói chung mai vàng là cây ít cần chăm sóc nhưng nó có thể dễ bị nhiễm một số loại sâu bệnh như rệp, côn trùng cánh vảy, bệnh phấn trắng và thối rễ. Về cơ bản chỉ cần chăm sóc đúng cách như trên là đủ điều kiện giúp cây kháng sâu bệnh rồi.

IV. Phương pháp nhân giống

1. Phương pháp nhân giống mai vàng chủ yếu là gieo hạt bằng cách thu hoạch quả chín sau đó tách bỏ lấy hạt bên trong,  ngâm hạt trong nước khoảng một tuần trước khi gieo. Hạt sẽ nảy mầm khoảng 1 – 2 tuần sau khi gieo. Quả thường chín vào mùa mưa từ tháng 5 – 6 hàng năm.
2. Giâm cành bằng cách cắt một đoạn thân gỗ dài 15 – 20cm rồi nhúng đầu cắt vào bột kích thích ra rễ sau đó trồng vào đất tơi xốp và ẩm. Rễ có thể ra sau khoảng 4 – 6 tuần.
3. Chiết cành bằng cách chọn một cành thân gỗ khỏe mạnh, cắt bỏ vỏ cây rộng 2 -3cm theo hình vòng tròn cách đầu cành khoảng 20 – 30cm su đó tưới hormone tạo rễ vào vết cắt, bọc lại bằng rêu sphagnum hoặc bầu đất tơi xốp rồi bọc kín bằng màng nilon, buộc chặt cả hai đầu bằng dây chun rồi đợi ra rễ khoảng 4 – 6 tuần. Sau khi ra rễ thì cắt cành và trồng vào chỗ mới.