Hoa liên kiều (mai gầy): Đặc điểm, tác dụng, cách trồng & chăm sóc

Khi vạn vật vẫn còn chìm trong sự tĩnh lặng của mùa đông, hoa liên kiều lặng lẽ nở bung những nụ hoa trên cành, những bông hoa vàng của nó giống như sứ giả của mùa xuân, đến với thế giới và báo hiệu mùa xuân đang về. Hoa liên kiều (hay mai gầy) có tên khoa học là Forsythia suspensa, thuộc họ Oleaceae, nó không những nở hoa vàng óng cả cây mà còn là dược liệu quý trong y học dân gian lẫn hiện đại. Trong bài viết này, cây cảnh NTT sẽ giúp bạn hiểu sâu hơn về loài hoa độc nhất vô nhị này!

I. Đặc điểm hình thái & sinh trưởng

1. Đặc điểm hình thái

Liên kiều là cây bụi rụng lá, cao từ 2 đến 4 mét.

• Cành cây phân nhánh nhiều, nhỏ và có xu hướng mọc dài ra, thường bám rễ trên mặt đất. Cành hơi có hình tứ giác, đốt rỗng, màu nâu, rám nắng hoặc nâu vàng, lớp vỏ mỏng, các đốt rỗng và lõi cứng ở các đốt.
• Lá đơn hoặc có 3 lá chét, lá hình trứng hoặc hình elip, dài 2-10 cm và rộng 1.5 – 5 cm, có đầu nhọn và gốc tròn, mép lá có răng cưa ngoại trừ phần gốc lá, mặt trên màu xanh đậm còn mặt dưới màu xanh vàng nhạt, không có lông ở cả hai mặt. Cuống lá dài 0.8 – 1.5 cm.

• Hoa mọc đơn độc hoặc nhiều hoa ở nách lá, nở trước lá. Cuống hoa dài 5 – 6 mm, đài hoa màu xanh và hoa chia thành 4 cánh hoa (thùy) thuôn dài hoặc hình elip dài 5 – 7 mm, có lông rung mép hoa, gần bằng ống tràng hoa. Cánh hoa màu vàng, thùy thuôn dài 1.2 – 2 cm, rộng 6 – 10 mm; nhụy dài 5 – 7 mm. Nhị hoa dài 3 – 5 mm, và ở những hoa có nhị dài 6-7 mm, nhụy dài khoảng 3 mm, bầu nhụy hình bầu dục và có 2 thùy.
• Quả là quả nang hình trứng hẹp và hơi phẳng, dài khoảng 15 cm, chia thành hai thùy khi trưởng thành. Hạt rất nhiều, màu nâu, hình bầu dục hẹp. Thời kỳ ra hoa từ tháng 3 – tháng 5, ra quả từ tháng 7 – tháng 8.

Chú ý phân biệt với hoa nhài mùa đông (Jasminum nudiflorum): Các nhánh của nhài mùa đông chủ yếu rủ xuống và có màu xanh, trong khi các nhánh của liên kiều chủ yếu xòe ra và có màu nâu. Hoa nhài mùa đông có 6 cánh hoa, trong khi liên kiều chỉ có 4 cánh hoa.

2. Đặc điểm sinh trưởng

Đây là cây ưa sáng, có thể chịu bóng râm ở một mức độ nhất định; thích khí hậu ấm áp và ẩm ướt và cũng rất chịu lạnh (tới -50℃); có thể chịu hạn và cằn cỗi nhưng sợ ngập úng; không kén đất dù là đất trung tính, hơi chua hay kiềm.

Sở dĩ như vậy bởi trong tự nhiên, nó thường mọc trên các sườn dốc khô cằn, nhiều nắng hoặc trong các khe đá có đất, hoặc thậm chí trên nền đá bị phong hóa hoặc đá sa thạch tím, nhờ hệ thống rễ phát triển tốt (mặc dù rễ chính không rõ ràng lắm, nhưng rễ bên của nó dày và dài). Forsythia suspensa có khả năng chịu lạnh mạnh.

Nhiệt độ trung bình từ 12.1℃ – 17.3℃, nhiệt độ tối đa tuyệt đối từ 36℃ – 39.4℃ và nhiệt độ tối thiểu tuyệt đối từ -4.8℃-14.5 ℃.

II. Tác dụng & ý nghĩa của cây

1. Tác dụng

1.1. Dược liệu

Y học cổ truyền cho rằng liên kiều có tính hơi hàn, vị đắng, khi đi vào kinh phế, tâm, ruột non thì có tác dụng thanh nhiệt giải độc, giảm sưng, tiêu u  nên có thể dùng cho các chứng nhọt độc, hồng ban, phong nhiệt hàn và giai đoạn đầu của bệnh sốt.

Nghiên cứu y học hiện đại cũng cho thấy trong cây liên kiều (nhất là quả và hạt) có chứa forsythia phenol, sterol, saponin, flavonoid và các thành phần khác có tác dụng kháng khuẩn phổ rộng đối với Staphylococcus aureus, Shigella dysenteriae, liên cầu khuẩn tan máu, phế cầu khuẩn, Pseudomonas aeruginosa, có tác dụng ức chế mạnh đối với bệnh thương hàn. trực khuẩn và vi-rút cúm. Đồng thời, nó còn có tác dụng chống tổn thương gan, chống nôn, hạ huyết áp. Lưu ý rằng đây không phải là thuốc và có thể ăn được nhưng phải được sử dụng theo hướng dẫn của bác sĩ.

Bên cạnh đó, nó còn được dùng trong lĩnh vực sản phẩm làm đẹp vì rất giàu chất chống oxy hóa. Hàm lượng dầu trong hạt lên tới 30% nên nó cũng là nguồn cung cấp dầu công nghiệp, nguyên liệu mỹ phẩm và dầu ăn.

1.2. Giá trị kinh tế

Như nói ở trên, hàm lượng dầu trong hạt là 25 – 33%, dầu hạt chứa keo và có độ bay hơi tốt. Đây là nguyên liệu thô tốt cho ngành sơn cách điện và mỹ phẩm. Nó cũng giàu axit oleic và axit linoleic, có mùi thơm và là loại dầu ăn tốt sau khi tinh chế.

Chiết xuất này còn được sử dụng như một chất bảo quản tự nhiên để bảo quản thực phẩm, đặc biệt là để bảo quản các sản phẩm cá tươi. Từ tháng 8 – tháng 9, bạn hái những quả xanh chưa chín, luộc trong nước sôi một lúc, vớt ra phơi khô dưới nắng (dân gian gọi là “Thanh Kiều”), từ cuối tháng 9 – 10, hái những quả chín vàng và phơi khô dưới ánh nắng mặt trời (dân gian gọi là là “Lão Kiều”). Chức năng của hai loại này về cơ bản là giống nhau.

1.3. Giá trị sinh thái

Forsythia có hệ thống rễ phát triển tốt. Rễ chính, rễ phụ và rễ sợi có thể tạo thành một mạng lưới dày đặc nằm trong đất nên có khả năng hấp thụ và giữ nước mạnh, cố định đất để ngăn không cho đất bị thoái hóa, xói mòn.

1.4. Giá trị trang trí

Hoa liên kiều không chỉ có giá trị dược liệu cực cao mà còn là loài cây bụi có hoa rất đẹp, đặc điểm là hoa tươi, dáng cây thanh nhã, nở hoa sớm vào mùa xuân, thích nghi tốt với mùa đông nên có thể làm hàng rào hoa, bụi hoa, bồn hoa.

2. Ý nghĩa

III. Hướng dẫn trồng & chăm sóc cây

Khi trồng hoa liên kiều, bạn nên chọn nơi có nắng, đất thoát nước tốt. Trồng cùng với nhân giống nên loài này có thể được trồng từ hạt hoặc giâm cành. Bạn có thể xem nội dung ở mục IV. Đất trồng tốt nhất đất thoát nước tốt, bạn cân nhắc hỗn hợp đất vườn + rêu than bùn và cát hoặc trộn thêm với sỏi và đá trân châu (độ pH của đất nằm trong khoảng 5.5 – 7.5 là tốt nhất).

• Cây thích ánh nắng mặt trời đầy đủ.
• Nên tưới nước 1 – 2 tuần một lần, để đất khô một chút giữa các lần tưới. Mùa thu đông thì bạn sẽ muốn tưới ít nước hơn. Nói chung tần suất tưới còn phải phù hợp với lượng mưa tự nhiên theo mùa.
• Để thúc đẩy sự phát triển và ra hoa đẹp, bạn nên bón phân từ tháng 4 hàng năm, nếu phân NPK thì hàm lượng cân đối (10-10-10) pha loãng với nước.
• Nên tỉa thưa thường xuyên (bắt đầu từ tháng 6), mỗi cây chỉ nên duy trì 3 đến 7 thân chính khỏe mạnh. Sau khi cắt tỉa, bón thúc bằng phân hữu cơ và supe lân. Nếu trồng vườn thì đào rãnh bên cạnh gốc cây rồi bón và sau đó phủ đất lên, nếu trồng chậu thì nên bón phân pha loãng nước.

IV. Phương pháp nhân giống

Hoa liên kiều có thể được nhân giống bằng cách gieo hạt, giâm cành, chiết cành hoặc phân chia, trong đó gieo hạt và giâm cành là những phương pháp nhân giống chính.

• Nhân giống bằng hạt: Thời gian tháng 3 – tháng 4. Bạn đào một hố nhỏ sâu khoảng 1 – 3 cm, chọn hạt chín, căng mọng từ cây khỏe mạnh , mỗi lỗ gieo 5 -10 hạt, phủ đất lên trên và ấn nhẹ để hạt bám chặt vào đất. Cây thường mọc lên sau khoảng 15 ngày, ra hoa và kết trái sau 3 – 4 năm.

Trong giai đoạn cây con, việc chăm sóc bao gồm làm cỏ, xới đất và tỉa thưa cho đến khi cây cao 20 cm . Khi tỉa thưa, chỉ để lại ~ 2 cây trong mỗi hố và tưới nước vào thời điểm thích hợp. Khi cây con cao khoảng 30 – 40 cm, bón phân chuồng pha loãng để thúc đẩy cây sinh trưởng mạnh. Khi thân cây cao 70 – 80cm thì cắt bỏ phần ngọn, trồng thêm các nhánh bên cạnh nhánh chính. Cắt bỏ những cành yếu, cành mọc um tùm, cành bị bệnh và bị côn trùng gây hại thường xuyên.

• Giâm cành: Vào những ngày mưa mùa hè, cắt phần giữa và phần trên của chồi cây 1 – 2 năm tuổi thành những cành dài ~ 30 cm, đ. Đào rãnh sâu 20 cm trên luống đất, cách nhau 30 cm. Đặt cành giâm theo một góc vào rãnh, sau đó phủ đất lên và nén chặt, giữ cho đất ẩm thường xuyên.

• Đối với phân chia: Trước khi cây đâm chồi mạnh vào mùa xuân, hãy đào những cành non mọc cạnh cây mẹ (hơn 3 năm tuổi) cùng với đất và rễ rồi trồng riêng. Thường thì một cây mẹ có thể chia thành 3 – 5 cây con.