Allamanda là một chi thực vật có hoa bao gồm khoảng 15 loài cây bụi và dây leo thường xanh thuộc họ Apocynaceae. Chi này được đặt theo tên của Giáo sư Frédéric-Louis Allamand tại Đại học Leiden, Hà Lan. Phân bố ở các khu rừng nhiệt đới Bắc, Trung và Nam Mỹ và hầu hết các loài trong chi này là cây bụi, bao gồm hoa huỳnh anh.
Contents
I. Đặc điểm hình thái & sinh trưởng
1. Đặc điểm hình thái
Huỳnh anh có tên khoa học là Allamanda cathartica, là một loài cây bụi dạng dây leo, dài tới 4 mét; cành nhánh mềm, cong rủ xuống, có nhựa mủ màu trắng (có độc).
- Lá chất giấy, thường mọc vòng 3 – 4 chiếc, đôi khi mọc đối hoặc mọc so le ở phần trên của cành. Mép lá nguyên. Phiến lá hình trứng ngược, dài 6 – 12 cm, rộng 2 – 4 cm, đầu lá nhọn ngắn, gốc lá hình nêm. Lá không lông hoặc chỉ có lông tơ mịn thưa trên gân mặt dưới. Gân lá hai mặt phẳng, gân bên mỗi bên 6 – 12. Cuống lá dẹt, dài khoảng 2 – 8 mm, cả gốc cuống và nách lá đều có tuyến.
- Hoa: Cụm hoa xim ở đỉnh cành; hoa có cuống ngắn; thùy đài hoa hình mác, dài 1 – 1.5 cm. Cánh hoa màu vàng cam, kích thước lớn, dài 7 – 11 cm, đường kính (khi nở) 9 – 11 cm, mặt trong có các đường gân màu nâu đỏ. Phần dưới tràng hoa dạng ống trụ dài, dài 3 – 4 cm, đường kính 2 – 4 mm, gốc không phình to. Họng ống tràng có đốm trắng, phía trên mở rộng thành phiến tràng xòe rộng, đường kính 5 – 7 cm. Thùy tràng hoa hình trứng thuôn dài, dài và rộng khoảng 2 cm, đầu tròn.
- Quả nang hình cầu, đường kính khoảng 3 cm, có gai dài tới 1 cm. Hạt dài khoảng 2 cm, dẹt, mép dạng màng hoặc có cánh.
Thời kỳ ra hoa và đậu quả vào mùa khô và mùa mưa, thời kỳ đậu quả vào mùa khô mát (đông). (Ở Việt Nam, cây thường ra hoa gần như quanh năm).
2. Đặc điểm sinh trưởng
Cây ưa môi trường ấm áp, ẩm ướt và đủ ánh sáng mặt trời; không chịu được lạnh nhưng chịu được nhiệt độ cao, chịu hạn, chịu phân bón tốt và chịu cắt tỉa; cây kỵ úng nước và đất mặn kiềm. Nhiệt độ sinh trưởng thích hợp là 18 – 30°C, sinh trưởng bình thường ở nhiệt độ >35°C, không nên <10°C, nếu < 5°C cây sẽ bị tổn thương do lạnh.
Huỳnh anh không yêu cầu khắt khe về đất trồng, nhưng sinh trưởng tốt nhất trên đất thịt hoặc đất cát pha màu mỡ, thoát nước tốt và giàu mùn.
II. Tác dụng & ý nghĩa của hoa
1. Tác dụng
1.1. Dược liệu
Đối với một số bệnh ngoài da như chàm (eczema), ghẻ lở (scabies), mụn nhọt sưng độc, có kinh nghiệm dân gian sử dụng nhựa mủ để đắp ngoài vào chỗ bị bệnh. Nhưng cần hết sức thận trọng, trước khi sử dụng phải xác nhận chắc chắn da của người bệnh không bị dị ứng với nhựa mủ này.
Lưu ý quan trọng thân cây có độc tính, đặc biệt là nhựa mủ màu trắng. Nếu ăn nhầm: Sẽ dẫn đến các triệu chứng ngộ độc như môi sưng đỏ, khô miệng lưỡi, sốt cao, tiêu chảy và nôn mửa. Nếu da tiếp xúc có thể gây ra hiện tượng sưng đỏ, dị ứng.
Quả chứa độc, chất độc là Resin là hỗn hợp của Phenol và axit Polycycle. Nếu ăn phải nhựa hoặc quả của nó sẽ gây nôn mửa, sốt cao, sốt cao, tiêu chảy, thở không đều, tiêu chảy nếu mất nhiều nước và muối khoáng có thể gây tử vong.
1.2. Trồng làm cảnh quan
2. Ý nghĩa
Cây có cành lá sum suê, rậm rạp, màu hoa vàng tươi rực rỡ, là biểu tượng của sự kiên cường, khỏe mạnh, như thể luôn hướng về những điều tốt đẹp, không bận tâm đến những trắc trở, đả kích trong cuộc sống. Vì vậy, cây có ngôn ngữ hoa là “yêu ánh sáng” và “khởi đầu tốt đẹp”!
Lại vì chỉ nhị (phần nối giữa bao phấn và đế hoa) của hoa rất ngắn, khiến tâm hoa trông như trống rỗng (không có gì khác), nên cây lại có thêm ý nghĩa là “chung thủy”.
III. Hướng dẫn trồng & chăm sóc cây
Cây có nguồn gốc từ Nam Mỹ, là một loại cây phát triển dưới ánh nắng đầy đủ, càng có nhiều ánh nắng thì hoa càng nở rộ. Cây phát triển ở những vùng đất sâu, thoát nước với hàm lượng chất hữu cơ cao,
1. Trồng cây
Chuẩn bị đất trồng hỗn hợp gồm đất mùn lá, đất vườn và đất cát theo tỷ lệ 5:3:2 hoặc đất vườn, mùn lá, cát, than bùn tỷ lệ 1:1:1:1. Tưới nước thường xuyên vào mùa hè, ngày 2 – 3 lần, mùa đông thì đợi đất trong chậu khô mới tưới, trồng ngoài vườn thì không cần tưới nước.
2. Chăm sóc cây
2.1. Bón phân
Ngoài việc bón lót ban đầu, giai đoạn cây con (khi có 5 – 6 lá) có thể bắt đầu bón thúc bằng phân có hàm lượng đạm (N) cao Trong giai đoạn sinh trưởng mạnh (tháng 5 – tháng 8), nên bón phân loãng định kỳ 15 – 20 ngày một lần. Tuy nhiên, không nên bón phân có hàm lượng đạm quá cao trong giai đoạn này để tránh cây chỉ tốt lá, vươn cành mà ít ra hoa.
Trước thời kỳ cây chuẩn bị ra hoa, cần tăng cường bón phân giàu lân (P) và kali (K) để kích thích hoa nở nhiều và màu sắc đẹp hơn. Để cây có thể ra hoa gần như quanh năm cần kết hợp với việc cắt tỉa đúng cách. Sau các đợt hoa chính, có thể cắt tỉa mạnh các cành cách mặt đất khoảng 15 – 20 cm để thúc đẩy cây ra nhiều cành nhánh và tiếp tục cho hoa.
2.2. Thay chậu
Nên được thay chậu hàng năm, đối với cây trưởng thành có thể thay chậu 2 – 3 năm một lần, hoặc khi quan sát thấy rễ đã ăn kín bầu đất. Nên chọn chậu mới lớn hơn chậu cũ khoảng 5cm đường kính, chỉ cần thay lớp đất mặt dày khoảng 5cm bằng đất mới.
2.3. Sâu bệnh hại
Thân và lá tương đối mềm nên có thể bị một số loại sâu bệnh tấn công, phổ biến nhất là rệp sáp. Nếu phát hiện với số lượng ít, có thể dùng bàn chải mềm chà sạch. Khi bị nặng, cần phun các loại thuốc trừ sâu chuyên dụng.
Vấn đề thường gặp
- Lá già chuyển sang màu vàng và rụng – đây là sự thay đổi bình thường của cây thường xanh. Nếu có hiện tượng rụng lá ồ ạt thì chú ý đến thông gió.
- Lá chuyển sang màu vàng dọc theo gân lá – đây là bệnh úa vàng do đất chua đã chuyển sang kiềm. Có thể bón phân trùn quế hoặc kali humate để tăng độ axit cho đất và tạo nhiều dinh dưỡng hơn.
- Gốc cây chuyển sang màu đen do thừa độ ẩm và ánh sáng không đủ.
- Thân cây căng ra, lá nhợt nhạt, sinh trưởng chậm lại, ra hoa ít là do thiếu chất dinh dưỡng và ánh sáng.
- Lá cong và chuyển sang màu nâu do đất bị ngập úng và nhiệt độ thấp.
IV. Phương pháp nhân giống
1. Giâm cành
Vào mùa xuân hoặc mùa thu thì chọn những cành to từ 1 – 2 năm tuổi, cắt thành những đoạn dài 15 – 20 cm sao cho có 3 – 4 đốt rồi cắm vào đất cát ẩm, đặt ở nơi có ánh sáng trực tiếp, giữ ẩm thường xuyên. Ở nhiệt độ 20°C cành sẽ bén rễ sau khoảng 25 – 30 ngày. Khi cây con cao 10 cm có thể đem ra trồng trong chậu hoặc trồng vườn. Điều cần lưu ý là sau khi cắt cành từ cây mẹ, mủ trong vết cắt phải khô hoàn toàn trước khi giâm, nếu không tỷ lệ sống sẽ không cao. Duy trì độ ẩm tương đối của không khí 75 – 85%. Yêu cầu cơ bản để cành ra rễ là nó phải tươi, mềm và có khả năng quang hợp để tạo ra chất ra rễ. Tuy nhiên, vì cành chưa có rễ không thể hấp thụ đủ nước để duy trì lượng nước cho cành thì phải phun sương thường xuyên, 3 – 5 lần một ngày.
Để tỷ lệ ra rễ cao hơn thì có thể nhúng cành giâm vào dung dịch kích rễ trước khi giâm.
2. Gieo hạt
Chỉ có hạt tươi mới nảy mầm tốt và nên gieo vào hỗn hợp đất than bùn với cát hoặc đá trân châu theo tỷ lệ bằng nhau, nhiệt độ nảy mầm là 22 – 24°C, phải mất 1 – 2 tháng để hạt nảy mầm.
Trước khi gieo, nên ngâm hạt bằng dung dịch thuốc tím loãng, sau đó phơi khô nhẹ rồi gieo vào đất nhẹ khoảng cách 3 – 5 cm, sau đó phủ lớp đất dày khoảng 5 mm. Phủ màng nilon để tạo hiệu ứng nhà kính. Khi cây xuất hiện 3 – 4 lá thì trồng vào bầu riêng cho tới khi phát triển được 10cm thì trồng chậu hoặc trồng vườn.
