Trong bài viết này, chúng ta sẽ tìm hiểu về một loài thực vật có hoa rất kỳ lạ và ít được nhiều người biết tới, đó là hoa huyền sâm.
Contents
I. Đặc điểm hình thái & sinh trưởng
Hoa huyền sâm là tên gọi chung của chi thực vật có tên khoa học là Calceolaria (dịch từ tiếng Latin là “chiếc giày nhỏ”), đây là một chi thực vật thuộc họ Calceolariaceae với khoảng 400 loài khác nhau, tuy nhiên sự khác biệt chủ yếu nằm ở màu sắc của hoa. Sở dĩ có tên gọi này bởi vì hoa rất đặc biệt, hình dáng giống như một chiếc ví (hoặc một chiếc giày nhỏ), hiện nay nó được trồng nhiều làm cây cảnh sân vườn và trồng chậu trang trí. Ngày nay, huyền sâm chủ yếu là các giống lai tạo và lấy tên khoa học là Calceolaria × herbeohybrida Voss.
1. Đặc điểm hình thái chung
Đây là cây thân thảo sống lâu năm (nhưng thường được trồng làm cảnh như cây một hoặc hai năm). Chiều cao cây thay đổi tùy theo giống trồng, các giống trồng chậu phổ biến thường cao 20 – 40 cm, một số giống dùng cắt cành có thể cao hơn (trên 60cm). Thân cây thường mọc thẳng, có thể phân nhánh. Toàn cây thường phủ lông tơ mịn
- Lá thường mọc đối, đôi khi mọc vòng. Cuống lá thường ngắn. Phiến lá thường khá lớn (dài 10 – 15cm), hình trứng hoặc elip, gốc lá có thể hình tim. Bề mặt lá thường nhăn nheo, có lông tơ mịn. Mép lá có thể có răng cưa. Lá ở phần gốc thường lớn hơn các lá ở phần trên thân.
- Cụm hoa thường mọc ở đỉnh thân, dạng xim tụ lại thành hình giống như cái ô hoặc tán không đều. Hoa có hình dáng rất đặc biệt và độc đáo, không giống với đa số các loài hoa khác, kích thước hoa (tính theo chiều ngang) khoảng 3 – 4 cm. Tràng hoa có cấu trúc 2 môi rất rõ rệt và khác biệt:
- Môi trên: Rất nhỏ, thường thẳng đứng hoặc cụp lại như một cái nắp nhỏ che lấy nhị và nhụy bên trong.
- Môi dưới: Phát triển cực kỳ lớn, phồng lên thành một cấu trúc hình túi tròn hoặc bầu dục rỗng ruột bên trong, trông giống như một chiếc túi tiền.
- Màu sắc hoa vô cùng phong phú và đa dạng: có các giống màu đơn sắc như vàng, trắng, đỏ, cam, hồng (với nhiều sắc độ đậm nhạt khác nhau); và rất nhiều giống có màu phức tạp với nền màu này nhưng lại có các đốm, chấm hoặc mảng màu khác (thường là các màu cam, hồng, nâu đỏ, đỏ tía…) rất bắt mắt.
- Nhị & Nhụy: Nằm ẩn bên trong hoa (thường được che bởi môi trên). Chi Calceolaria thường chỉ có 2 nhị.
- Quả là quả nang, hình cầu hoặc hình trứng – elip. Bên trong chứa rất nhiều hạt cực kỳ nhỏ.
Cây thường ra hoa rộ vào cuối đông đến mùa xuân và đầu hè (thường từ tháng 12 đến tháng 5 năm sau) ở vùng khí hậu ôn đới hoặc khi trồng trong nhà kính có điều kiện phù hợp. Quả hình thành và chín vào mùa xuân hè (khoảng tháng 4 – 5).
2. Đặc điểm sinh trưởng chung
Huyền sâm ưa khí hậu mát mẻ và ẩm ướt. Cây không chịu được lạnh và cũng không chịu được nóng; nhiệt độ trên 25°C cây có thể bị chết.
Yếu tố quan trọng nhất để cây ra hoa là nhiệt độ thấp: cây cần trải qua một giai đoạn nhiệt độ < 15°C (lý tưởng là khoảng 10°C) kéo dài 4 – 6 tuần để phân hóa (hình thành) mầm hoa. Sau giai đoạn này, ánh sáng ngày dài sẽ giúp thúc đẩy cây nở hoa sớm hơn, trong khi ngày ngắn sẽ ức chế sự phát triển của nụ. Cây ưa đất tơi xốp, màu mỡ, thoát nước tốt và giàu mùn (như đất thịt pha cát giàu mùn). Độ pH đất hơi chua (khoảng 6.0) là phù hợp nhất.
II. Tác dụng & ý nghĩa của cây
1. Tác dụng
1.1. Cảnh quan
Đây là một trong những loài hoa trồng chậu được yêu thích cho mùa đông – xuân, giúp bổ sung màu sắc rực rỡ khi các loài hoa khác còn đang nghỉ đông. Điểm thu hút chính là hoa có hình dáng cực kỳ độc đáo trông giống như vô số chiếc túi tiền hay chiếc hài nhỏ xinh xắn treo lủng lẳng trên cành, cùng với màu sắc tươi tắn, đa dạng (vàng, trắng, đỏ, cam, hồng hoặc có đốm/vân).
Cây chủ yếu được trồng làm cây cảnh nội thất nhỏ gọn, trang trí trong nhà, ban công, phòng khách, hoặc dùng cho các tiểu cảnh, trưng bày trong các dịp lễ hội, Tết. Cây ít khi được trồng thành thảm lớn ngoài vườn công cộng.
1.2. Quà tặng
Với hình dáng lạ mắt, màu sắc vui tươi và thường nở đúng vào dịp Tết Nguyên Đán (ở một số nước), huyền sâm (đặc biệt là các giống màu đỏ, vàng) là món quà tặng rất được ưa chuộng, mang lại không khí lễ hội và sự thú vị.
1.3. Dược liệu
Theo một số tài liệu y học, cây có vị ngọt, tính bình, được cho là có công dụng khu phong trừ thấp (trừ gió ẩm), tiêu sưng, bài nùng (trừ mủ). Thông tin về dược tính của cây này còn rất hạn chế và chưa được nghiên cứu hay ứng dụng rộng rãi. Tuyệt đối không nên tự ý sử dụng cây làm thuốc.
2. Ý nghĩa
Trong dịp Tết Nguyên đán, nhìn những bông hoa rực rỡ sắc màu trông giống như những chiếc túi tiền nhỏ đựng đầy vàng bạc và được treo trên cành nên người ta tin rằng nó có thể đem lại mang lại may mắn cho gia chủ, mang lại nhiều niềm vui cho cả gia đình.
III. Hướng dẫn trồng & chăm sóc cây
Yêu cầu đất tơi xốp, giàu hữu cơ và thoát nước cực tốt. Có thể dùng đất dành cho xương rồng hoặc tự trộn đất thịt nhẹ với mùn, than bùn, cát/đá perlite… (pH ~6.0 – 6.5). Cây non cần được chuyển chậu lớn dần khi phát triển (ví dụ từ 7cm -> 10cm -> 13 – 17cm).
- Cây ưa khí hậu mát mẻ, nhiệt độ sinh trưởng tốt nhất là 10 – 20°C (lý tưởng ~15°C). Cây không chịu được nóng (trên 25 – 30°C cây dễ chết) và cũng không chịu được lạnh giá (cần giữ trên 5 – 10°C). Đặt cây ở nơi có ánh sáng gián tiếp, sáng sủa, tránh ánh nắng mặt trời trực tiếp, đặc biệt là nắng gắt giữa trưa. Cần nơi thông thoáng gió.
- Giữ đất ẩm đều nhưng không được sũng nước. Nên tưới khi lớp đất mặt bắt đầu se khô. Tránh tưới quá nhiều vì cây rất dễ bị thối rễ, thối thân. Khi tưới nước hoặc bón phân, tránh để nước/phân dính vào lá và nụ/hoa vì lá có lông mịn, dễ đọng nước gây thối.
- Cây cần dinh dưỡng nhưng không chịu được phân bón đậm đặc. Chỉ nên bón phân bón lỏng cân đối pha thật loãng (loãng hơn 1.5 – 2 lần so với hướng dẫn thông thường), định kỳ 1 – 2 tuần/lần trong giai đoạn cây sinh trưởng và chuẩn bị ra hoa (thường là mùa xuân). Có thể tăng nhẹ Lân (P) trước khi ra hoa. Ngừng bón phân khi nhiệt độ quá cao hoặc vào mùa đông.
- Thường xuyên ngắt bỏ những bông hoa đã tàn để giữ vệ sinh, tránh bệnh và giúp cây tập trung dinh dưỡng cho hoa mới.
Cây dễ bị bệnh thối rễ/thân/lá nếu tưới quá ẩm, thiếu thông thoáng hoặc để nước đọng trên lá. Cây non dễ bị bệnh chết rũ. Có thể gặp bệnh mốc xám, phấn trắng. Sâu hại có thể là rệp vừng, nhện đỏ. Biện pháp phòng trừ tốt nhất là đảm bảo môi trường thông thoáng, thoát nước tốt, tưới nước đúng cách vào gốc cây. Sử dụng thuốc bảo vệ thực vật phù hợp và được phép khi cần thiết.
IV. Phương pháp nhân giống
Huyền sâm chủ yếu được nhân giống bằng phương pháp gieo hạt, đôi khi cũng có thể giâm cành hoặc tách bụi (ít phổ biến hơn).
1. Gieo hạt
Tốt nhất là vào mùa thu (tháng 8 – 9) khi thời tiết bắt đầu mát mẻ, vì cây con không chịu được nhiệt độ cao và dễ bị bệnh chết rũ hoặc thối trong mùa nóng. Hạt rất nhỏ và mịn như bột. Một số giống cần thụ phấn nhân tạo để đậu hạt. Cần giá thể tơi xốp, mịn, thoát nước tốt và đã được khử trùng (ví dụ: hỗn hợp mùn lá/than bùn và cát mịn, tỷ lệ 1:1 hoặc 6:4).
- Sử dụng chậu hoặc khay nông. Làm ẩm kỹ giá thể trước khi gieo. Rắc hạt thật đều lên bề mặt giá thể (có thể trộn hạt với cát mịn hoặc dùng phễu giấy để rắc). Không cần phủ đất hoặc chỉ phủ một lớp giá thể cực kỳ mỏng vì hạt thường cần ánh sáng để nảy mầm.
- Đậy chậu/khay bằng kính hoặc màng nilon để giữ độ ẩm cao và ổn định. Đặt ở nơi mát mẻ (nhiệt độ lý tưởng 15 – 20°C) và ít ánh sáng (trong bóng râm) cho đến khi hạt nảy mầm. Hạt thường nảy mầm sau khoảng 7 – 10 ngày.
- Ngay sau khi hạt nảy mầm, cần dỡ bỏ tấm che để đảm bảo thông thoáng. Từ từ cho cây con tiếp xúc với ánh sáng gián tiếp sáng sủa và giảm nhiệt độ xuống khoảng 15°C là tốt nhất. Khi cây con có 2 lá thật thì tiến hành cấy lần 1. Khi cây có 4 – 6 lá thật thì cấy vào chậu riêng để trồng tiếp bằng đất phù hợp cho cây trưởng thành (giàu mùn, thoát nước tốt, pH~6.5).
2. Các phương pháp khác
Giâm cành hoặc tách bụi cũng có thể được áp dụng nhưng ít phổ biến và ít được mô tả chi tiết hơn trong các tài liệu này.
