Hoa dừa cạn có tên khoa học là Catharanthus roseus. Loài này có nguồn gốc ở bờ biển Địa Trung Hải, Ấn Độ và châu Mỹ. Loài này được nhiều người trồng làm vườn cảnh và cây trồng trong nhà không chỉ bởi vẻ đẹp của hoa mà còn vì nó có thể phát triển ở những nơi các cây khác không bén rễ tốt như dưới bóng cây, ven nhà, đồng thời nó có thể nở hoa suốt mùa hè cho đến cuối thu. Dừa cạn không chỉ đẹp mà còn có một “điểm cộng” nữa là giúp thanh lọc không khí trong phòng.
Contents
I. Đặc điểm hình thái & sinh trưởng
1. Đặc điểm hình thái
Dừa cạn là cây bụi nhỏ hoặc cây thân thảo sống lâu năm (thường trồng như cây một năm ở nhiều nơi), cao 30 – 60 (đôi khi tới 100) cm, ít nhiều phân nhánh. Toàn cây có nhựa mủ dạng nước, không lông hoặc chỉ có lông tơ rất mịn. Thân gần như vuông, có sọc, màu xanh xám; lóng (khoảng cách giữa các đốt lá) dài 1 – 3.5 cm, đốt rõ.
- Lá mọc đối, chất màng, hình trứng ngược thuôn dài, dài 2.5 – 9 cm, rộng 1 – 3.5 cm. Đầu lá tròn, có mũi nhọn ngắn rõ rệt, gốc lá hình nêm rộng rồi hẹp dần thành cuống. Gân lá mặt trên phẳng, mặt dưới hơi nổi, gân bên 7 – 11 cặp.
- Hoa: Cụm hoa xim mọc ở nách lá hoặc đầu cành, thường gồm 2 – 3 hoa. Hoa 5 cánh. Đài hoa chia 5 thùy sâu, thùy hình mác hoặc dùi nhọn, dài khoảng 3 mm.
- Tràng hoa dạng ống loe ở đỉnh (salverform), màu sắc thường là hồng, tím hoa cà hoặc trắng, thường có tâm (mắt) màu đậm hơn ở giữa (ví dụ: hồng tâm đỏ, trắng tâm hồng…).
- Ống tràng hình trụ, dài khoảng 2.5 – 3 cm, họng ống tràng thắt lại và có lông cứng, mặt trong ống có lông tơ thưa. Phiến tràng (phần loe ra) gồm 5 thùy hình trứng ngược rộng, dài khoảng 1.2 – 2 cm.
- Nhị 5, đính ở phần trên của ống tràng, bao phấn nằm ẩn bên trong họng hoa, không dính vào đầu nhụy. Đĩa mật gồm 2 tuyến hình lưỡi.
- Bầu nhụy gồm 2 lá noãn rời. Vòi nhụy hình sợi, đầu nhụy hình đầu.
- Quả & Hạt: Quả gồm 2 quả đại (follicle), mọc thẳng đứng, song song hoặc hơi tách ra, dài khoảng 1.5 – 3 cm, đường kính khoảng 3 mm. Vỏ quả dạng giấy dày, có sọc, có lông tơ. Hạt màu đen, hình trụ thuôn dài, hai đầu bằng phẳng, bề mặt có nhiều mấu nhỏ dạng hạt sần sùi.
- Thời gian hoa quả gần như quanh năm ở vùng khí hậu ấm áp như Việt Nam.
2. Đặc điểm sinh trưởng
Cây Dừa cạn có nguồn gốc từ Madagascar. Hiện nay được trồng phổ biến khắp các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới, bao gồm cả Việt Nam, thường làm cây cảnh trồng chậu hoặc trồng luống trang trí công viên, đường phố. Nó ưa môi trường có nhiệt độ cao, độ ẩm cao, không chịu được rét đậm, nhiệt độ tốt nhất là 20 – 33°C (nhiệt độ trung bình trên 25°C cây sinh trưởng nhanh, nhiệt độ 2 – 9°C cây sinh trưởng chậm dần, lá chuyển sang màu vàng và rụng). Cây ưa nắng, không thích hợp với đất kiềm, ưa đất cát pha hoặc giàu mùn thoát nước tốt, thoáng khí.
II. Tác dụng & ý nghĩa của hoa
1. Tác dụng
1.1. Dược liệu
Cây dừa cạn là một nguồn dược liệu vô cùng quan trọng trong y học hiện đại, nổi tiếng nhất vì chứa các alkaloid có hoạt tính chống ung thư mạnh mẽ, chủ yếu là Vinblastine và Vincristine. Hai hợp chất này, sau khi được chiết xuất và tinh chế, là thành phần chính trong nhiều loại thuốc hóa trị để điều trị hiệu quả các bệnh ung thư nghiêm trọng như bệnh bạch cầu (đặc biệt ở trẻ em), u lympho (bệnh Hodgkin), ung thư tinh hoàn, ung thư vú, sarcoma Kaposi…
Ngoài ra, cây còn chứa hàng chục loại alkaloid indole khác và các hợp chất (flavonoid, tinh dầu…) đã được nghiên cứu về các tác dụng dược lý tiềm năng khác như hạ huyết áp, hạ đường huyết (chống tiểu đường), lợi tiểu, kháng khuẩn, chống co thắt. Trong y học dân gian ở nhiều nơi, các bộ phận của cây cũng được sử dụng để trị nhiều bệnh như sốt rét, tiểu đường, bệnh phụ khoa, trĩ, viêm da…
Lưu ý: Mặc dù có giá trị dược liệu lớn, toàn cây đều chứa độc tố. Việc chiết xuất và sử dụng các hoạt chất chống ung thư (Vinblastine, Vincristine) là quy trình dược phẩm phức tạp, chỉ được thực hiện trong y tế với liều lượng và sự giám sát nghiêm ngặt của bác sĩ do các loại thuốc này có nhiều tác dụng phụ nguy hiểm (ảnh hưởng đến máu, hệ thần kinh, gây rụng tóc, buồn nôn…). Tuyệt đối không được tự ý sử dụng cây Dừa cạn tươi hoặc khô để làm thuốc hoặc ăn bất kỳ bộ phận nào của cây vì nguy cơ ngộ độc rất cao.
1.2. Trang trí
2. Ý nghĩa
III. Hướng dẫn trồng & chăm sóc hoa
Cây con giai đoạn đầu phát triển chậm, cần ánh sáng tăng dần, tưới nước cẩn thận (giữ ẩm nhưng hơi khô một chút sẽ tốt hơn để tránh bệnh), và bắt đầu bón phân lỏng pha thật loãng khi cây có lá thật. Cần phun thuốc phòng bệnh thối cổ rễ định kỳ. Cấy cây khi có 2-3 cặp lá thật. Cây cần đất tơi xốp, thoát nước cực tốt, giàu hữu cơ, hơi chua (pH 5.8 – 6.2), kỵ đất kiềm và úng nước. Thay chậu hàng năm hoặc khi cần thiết.
- Cây rất ưa nắng, cần trồng nơi có nắng đầy đủ. Ưa nóng ẩm (20 – 33°C tối ưu), không chịu được lạnh (dưới 10 – 15°C cây ngừng phát triển, dưới 5°C có thể chết).
- Tưới nước khi lớp đất mặt khô. Giữ ẩm đều trong mùa sinh trưởng nhưng tránh tưới quá nhiều gây úng. Ưa ẩm nhưng cũng chịu được khô hạn tương đối.
- Trong mùa sinh trưởng, bón phân lỏng cân đối pha loãng định kỳ (1 – 2 tuần/lần). Ngừng bón vào mùa lạnh.
- Bấm ngọn 1 – 3 lần khi cây còn nhỏ (bắt đầu khi cây có 4 – 6 lá thật) để thúc đẩy phân nhánh và giúp cây ra hoa đồng đều, kiểm soát chiều cao. Thường xuyên ngắt bỏ hoa tàn. Có thể cắt tỉa mạnh nếu cây mọc quá cao hoặc lan rộng không mong muốn.
2. Kiểm soát sâu bệnh
Bản thân cây dừa cạn có độc tính nên có sức đề kháng sâu bệnh tương đối tốt. Tuy nhiên, cây vẫn có thể bị một số vấn đề nếu chăm sóc không đúng cách, đặc biệt là giai đoạn cây con (dễ bị bệnh thối gốc/chết rạp, mốc xám).
- Sâu hại thường gặp gồm nhóm chích hút như rệp sáp, rệp vảy, nhện đỏ, bọ phấn trắng, bọ trĩ và đôi khi có sâu ăn lá.
- Bệnh hại phổ biến do nấm hoặc vi khuẩn gây ra bao gồm đốm lá, thán thư, thối rễ, thối gốc/thân, mốc xám, cháy lá do Phytophthora. Ngoài ra, cây có thể bị bệnh do virus (khảm lá) hoặc Phytoplasma (vàng lá).
Biện pháp tốt nhất là chăm sóc đúng kỹ thuật (đảm bảo đủ nắng, thoát nước cực tốt, tránh tưới quá ẩm, thông thoáng). Thường xuyên kiểm tra, loại bỏ lá/cây bệnh và cỏ dại (nguồn bệnh/côn trùng). Đối với sâu hại, có thể dùng biện pháp thủ công (bắt, lau) hoặc phun dầu khoáng, neem, xà phòng diệt côn trùng khi còn ít. Đối với bệnh nấm, phun các loại thuốc trừ nấm được phép sử dụng (như gốc Đồng, Mancozeb, Carbendazim…) khi cần thiết và theo hướng dẫn.
3. Nguyên nhân lá bị héo
Lá cây bị héo có thể do các nguyên nhân chính sau:
- Sốc ánh sáng: Cây để trong bóng râm lâu ngày khi đưa ra nắng đột ngột sẽ bị héo do thay đổi cường độ sáng quá nhanh.
- Đất trồng bị chai cứng: Đất cũ lâu ngày không thay bị nén chặt, bí khí, thoát nước kém làm rễ yếu, khiến lá héo khi ra nắng.
- Rễ kém phát triển hoặc bị thối: Bộ rễ yếu không hút đủ nước. Có thể bổ sung phân lân – kali để kích thích rễ phát triển. Đồng thời, kiểm tra rễ, cắt bỏ phần bị thối, khử trùng (ví dụ bằng Carbendazim pha loãng), sau đó giữ cây nơi thoáng mát, tránh nắng trực tiếp cho đến khi bộ rễ phục hồi.
IV. Phương pháp nhân giống
Dừa cạn chủ yếu được trồng bằng cách gieo hạt nhưng đôi khi bằng cách giâm cành mặc dù tỷ lệ nảy mầm không bằng gieo hạt.
1. Gieo hạt
Đây là phương pháp phổ biến nhất, tuy nhiên cây con giai đoạn đầu sinh trưởng chậm và cần chăm sóc kỹ. Thu hoạch quả khi vỏ chuyển vàng sắp nứt, lấy hạt và gieo ngay (hạt tươi nảy mầm tốt nhất) hoặc bảo quản đúng cách. Thời điểm gieo tốt nhất là đầu mùa mưa khi nhiệt độ ấm áp (20 – 25°C). Dùng giá thể tơi xốp, vô trùng (pH 5.8 – 6.2), gieo hạt lên bề mặt, phủ lớp giá thể rất mỏng, tưới ẩm và che phủ (nilon/rơm) để giữ ẩm. Hạt nảy mầm sau 7 – 15 ngày. Khi cây mọc, bỏ lớp che phủ, tăng dần ánh sáng, phòng bệnh thối cổ rễ (có thể phun thuốc trừ nấm được phép) và bắt đầu bón phân lỏng pha thật loãng khi cây có lá thật.
2. Giâm cành
Phương pháp này cũng có thể thực hiện nhưng cây con có thể sinh trưởng yếu hơn cây gieo hạt. Thời điểm giâm tốt nhất là mùa mưa (tháng 4 – 7). Chọn cành ngọn non, khỏe mạnh, dài 5 – 12 cm. Cắm vào giá thể sạch, thoát nước tốt (cát, vermiculite, than bùn…). Giữ ẩm liên tục và duy trì nhiệt độ 20 – 24°C, có thể che phủ nilon để tăng độ ẩm. Cành sẽ ra rễ sau khoảng 20 ngày. Sử dụng hormone kích thích ra rễ có thể giúp tăng tỷ lệ thành công.
