Hoa dẻ thơm: Đặc điểm, công dụng, cách trồng & chăm sóc

Hoa dẻ thơm có tên khoa học là Desmos chinensis, một loài thuộc họ Annonaceae (họ Na), phân bố ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới châu Á, châu Phi và châu Mỹ. Nó cũng được trồng hoặc hoang dã ở Ấn Độ, Sri Lanka, Thái Lan, Việt Nam, Campuchia, Malaysia, Indonesia, Philippines và các nước khác. Có thể gọi dẻ thơm là giống cây lùn của hoàng lan.

I. Đặc điểm hình thái & sinh trưởng

1. Đặc điểm hình thái

Hoa dẻ thơm là loài cây bụi mọc thảng hoặc leo đến 4m, cành to khỏe, thưa lông khi còn non, có các lỗ vỏ lồi màu trắng xám.

• Cuống lá 3 – 8 mm; phiến lá hình chữ nhật đến hình elip, hiếm khi hình trứng rộng, 6 – 14 x 2 – 6.5 cm, dạng giấy mỏng, mặt dưới màu xanh nhạt và có lông áp sát thưa thớt, mặt trên bóng, gân bên 7 – 12 đôi ở mỗi bên gân giữa, gốc lá tròn đến hơi lệch, đầu lá nhọn đến nhọn dần.
• Cụm hoa ở trên nách lá hoặc đối diện lá, 1 hoa. Hoa rộng 3 – 6 cm, rủ xuống. Cuống hoa 2 – 6.5 cm. Lá đài hình trứng đến hình mác, 4 – 10 x 2 – 4.5 mm, mặt ngoài có lông tơ mịn; cánh hoa vòng ngoài lớn hơn cánh hoa vòng trong, hình chữ nhật hoặc hình mác thuôn dài, dài tới 9 cm, rộng tới 2 cm, đầu tù, hai mặt có lông tơ mịn. Hoa màu trắng vàng, cánh hoa vòng ngoài hình chữ nhật đến hình mác thuôn dài, 3 – 6.5 x 1 – 2 cm; cánh hoa vòng trong hình mác, 4 – 7 x 1 – 2 cm, hai mặt có lông tơ mịn. Mô nối bao phấn (đỉnh bộ phận nối giữa 2 ô phấn) ở đỉnh cụt đến tròn. Lá noãn 25 – 35, hình chữ nhật, dài 1-1.5 mm, có lông mềm dài, đầu nhụy gần hình đầu, cong ra ngoài, đỉnh chia 2 thùy.
• Cuống quả 2 – 6 cm; cuống quả đơn (cuống của mỗi quả riêng lẻ trong cụm quả) 4 – 14 mm; quả đơn hình elip hoặc dạng chuỗi hạt, 0.8 – 6 cm x 4 – 6 mm, có 2 – 6 đốt; đốt màu nâu vàng, gần hình cầu, khoảng 7 x 6 mm, có lông thưa, đỉnh của đốt cuối cùng tù đến có mỏ ngắn.

Hoa của dẻ rất giống với hoa hoàng lan nhưng hoàng lan là cây thân gỗ nhỏ có thể cao tới 20 mét.

2. Đặc điểm sinh trưởng

Hoa dẻ ưa nơi có nhiệt độ cao, chịu được bóng râm bán phần (50% nắng 50% râm). Cây có thể ra hoa sau 3 năm trồng từ cây con hoặc hạt, nếu chăm sóc tốt thì có thể nở hoa quanh năm, mặc dù chủ yếu vào tháng 7 – 9.

II. Tác dụng & ý nghĩa của cây

1. Tác dụng

Dẻ thơm là cây thường xanh, có dáng đẹp, hoa thơm lâu, quả có hình dạng chuỗi hạt độc đáo. Nhờ những đặc điểm này, cây thường được trồng làm cảnh trong sân vườn, công viên, và các khu vực cảnh quan khác. Bên cạnh đó, dẻ thơm còn có nhiều công dụng trong đời sống.

• Y học dân gian: Rễ và lá của cây có thể được sử dụng làm thuốc, có tác dụng giảm đau nhức xương khớp, đau bụng sau sinh, điều trị các vết bầm tím, và các bệnh nấm da. Ngoài ra, rễ và lá còn được dùng trong thú y để chữa chứng đầy hơi, chướng bụng ở gia súc.
• Hương liệu: Hoa của cây có mùi thơm đặc trưng và được sử dụng để chiết xuất tinh dầu. Hiệu suất chiết xuất tinh dầu từ hoa tươi là 0.36-0.5%, và từ hoa khô là 1.33-1.75%. Tinh dầu này là một nguyên liệu quan trọng trong ngành công nghiệp nước hoa.
• Nguyên liệu: Sợi từ vỏ cây có thể được sử dụng để sản xuất bông, giấy, hoặc dùng thay thế cây gai dầu để làm dây thừng. Gỗ có thể được sử dụng trong 1 số trường hợp.

2. Ý nghĩa

Có một truyền thuyết của Philippines gắn liền với loài cây này. Câu chuyện kể về một cặp vợ chồng không có con. Nhiều năm sau, các vị thần đã thương xót gia đình và ban cho họ một cô con gái, nhưng có một điều kiện là cô gái đó không được chạm vào đàn ông. Đứa trẻ được đặt tên là Desmos. Cô gái lớn lên trở thành một mỹ nhân nhưng cha mẹ cô đã nhốt cô trong nhà để không phạm phải yêu cầu của thần linh. Một buổi tối nọ Desmos rời khỏi nhà. Cô đi ra vườn và gặp một chàng trai trẻ, chàng trai say mê và muốn cưới cô Desmos nhưng ngay khi chàng trai chạm vào tay cô, cô lập tức biến thành một cái cây tỏa hương thơm. Anh chàng trai đó vẫn lang thang trong vườn cho đến ngày nay để tìm cô gái. Nên dẻ thơm là biểu tượng cho sự đắm say, si tình.

III. Hướng dẫn trồng & chăm sóc cây

Đây là một loại cây dễ trồng nhưng để phát triển tốt nhất thì nên tạo điều kiện sinh trưởng tốt, đặc biệt vì là cây ưa ánh sáng nên phải trồng dưới ánh nắng mặt trời. Cụ thể như sau:

• Tưới nước nhiều vào mùa hè, vừa phải vào mùa đông, trước khi tưới nên để khô bề mặt đất. Cây càng lâu năm thì chịu hạn càng tốt, rễ không chịu được úng nước.
• Nhiệt độ phát triển tốt nhất là > 15°С mặc dù nó có thể chịu được sương giá trong thời gian ngắn ở 0°С.
• Đất trồng phải trung tính, tơi xốp, có hàm lượng lớn chất trơ (vermiculite, đá trân châu, than củi, cát sông…).
• Bón phân loãng thường xuyên, nhất là giai đoạn tháng 3 – tháng 8 hàng năm. Chú ý chỉ bón phân sau 3 tuần cách thời điểm trồng ra nơi mới.

IV. Phương pháp nhân giống

Cây được nhân giống chủ yếu bằng cách giâm cành, nhưng có thể bằng gieo hạt.

Đối với giâm cành, cắt cành khỏe mạnh 1 – 2 năm tuổi của cây mẹ, cành giâm dài 2 đốt, 10 – 12 cm, giâm ngay sau khi cắt. Giá thể dùng đất cát và mùn lá, cắm cành giâm vào sâu bằng 1/2 chiều dài cành, nén chặt, tưới nước, che bóng và giữ ẩm. Sau khi giâm khoảng 3 tháng, cành sẽ bắt đầu ra rễ và nảy mầm. Giâm cành vào mùa xuân, tỷ lệ sống đạt 30%. Sử dụng dung dịch dinh dưỡng kích thích ra rễ cho thực vật SPEN3 nồng độ 0.4% ngâm phần gốc cành giâm trong 5 giờ trước khi giâm, tỷ lệ sống có thể đạt 50%.

Hạt giống được ngâm trong nước ấm từ 6 – 8 giờ; có thể thêm chất kích thích (Epin, Zircon, NV-101, Ribav-Extra…) để tăng tốc độ và tỷ lệ nảy mầm. Gieo trong đất nhẹ, thoáng khí và thoát nước sâu xuống 1 cm (tham khảo hỗn hợp đất vườn, xơ dừa, đá trân châu tỷ lệ 1:1:1). Tưới nước làm ẩm đất rồi phủ màng nilon, đặt ở nơi sáng sủa ở nhiệt độ 28 – 35°C. Hạt có thể nảy mầm sau 3 – 8 tuần. Sau khi cây mọc được 2- 3 cặp lá thì đem trồng bầu, khi cao 6 – 7 cm thì có thể trồng chậu hoặc vào vườn, khoảng cách 30 – 40cm.