Hoa cát đằng: Đặc điểm, ý nghĩa, cách trồng & chăm sóc

Cát đằng là một chi thực vật có tên khoa học là Thunbergia, chi này có khoảng 100 – 150 loài thực vật phân phổ chủ yếu ở Châu Phi, Đông Nam Á, Nam Á và loài nổi bật nhất trong chi này có lẽ là Thunbergia grandiflora, cũng có tên là cát đằng. Vì thế trong bài viết này chúng ta sẽ tìm hiểu chính về Thunbergia grandiflora, và một số loài tương tự.

I. Đặc điểm hình thái & sinh trưởng

1. Đặc điểm hình thái

Cát đằng là một loài cây bụi leo, cành bò lan rộng. Cành non hơi có 4 cạnh, sau dần tròn lại, ban đầu phủ dày lông tơ. Dưới các đốt chính có tuyến dạng tổ màu đen và lông dài đa bào thưa thớt.

• Lá có cuống dài tới 8 cm, có lông tơ. Phiến lá hình trứng đến hình tim, dài 4 – 9 cm, rộng 3 – 7.5 cm, đầu lá nhọn, mép lá có 2 – 6 thùy hình tam giác rộng. Hai mặt khi khô màu nâu vàng, mặt dưới nhạt hơn. Mặt trên có lông tơ, gốc lông thường phình to làm cho mặt lá có dạng ráp. Thường có 5 – 7 gân (tỏa ra từ gốc – gân chân vịt).
• Hoa mọc đơn độc ở nách lá hoặc thành cụm ở đỉnh cành. Lá bắc nhỏ, hình trứng, đầu có mũi nhọn ngắn.
  •  Cuống hoa dài 2 – 4 cm, có lông tơ ngắn. Phần trên cuống hoa cùng với phần dưới lá bắc con có tuyến dạng tổ. Lá bắc con 2, lớn, hình trứng thuôn dài 1.5 – 3 cm, rộng 1 – 2 cm, đầu nhọn dần. Mặt ngoài và đầu mặt trong có lông tơ ngắn, mép có lông rất dày, mặt trong không lông. Hai lá bắc con mặt ngoài dính liền với nhau.
  • Hoa có 5 cánh, kích thước không đều nhau, đầu cánh hình tròn, rộng và dài khoảng 2.5 – 3 cm, phần gốc của cánh hoa nối với nhau tạo thành một ống  loe có đường kính khoảng 7 – 8 cm.
  • Ống tràng dài 5 – 7 mm, cùng với họng hoa màu trắng. Họng dài 22 – 25 mm, phình to ra từ phía trên ống tràng. Phiến tràng màu lam tím, thùy hình tròn hoặc hình trứng rộng, dài 1-3 cm (có thể lỗi đánh máy trong bản gốc ghi mm), đầu thường hơi lõm.
  • Nhị 4, chỉ nhị phía dưới rộng dần, dài 8-10 mm, không lông. Bao phấn không thò ra ngoài, mô nối bao phấn nhô ra thành một đầu nhọn sắc, ô phấn không đều nhau, gốc bao phấn có cựa dài cong.Bầu nhụy gần như không lông. Vòi nhụy không lông, dài 17-24 mm. Đầu nhụy gần bằng nhau, chia 2 thùy, gập đôi, thùy dưới ôm lấy thùy trên, không thò ra ngoài.
• Quả nang có lông tơ ngắn, phần mang hạt có đường kính 13 mm, cao 18 mm, có mỏ dài 20 mm, gốc rộng 7 mm.

2. Đặc điểm sinh trưởng

Loài này thích trồng trên đất thịt thoát nước tốt, màu mỡ, thích môi trường có đủ ánh nắng, mỗi ngày nhận ít nhất 4 giờ nắng, nhiệt độ phát triển tốt nhất là 18 – 28ºC và không được thấp hơn 10ºC.

3. Các loài tương tự

Ngoài loài cát đằng hoa to đã mô tả trước đó, chi Thunbergia còn có nhiều loài khác với đặc điểm và ứng dụng đa dạng:

1. Thunbergia alata (cát đằng cánh): Cây leo, thân dài tới 2m. Lá hình trứng hoặc tam giác, mọc đối. Hoa màu cam hoặc kem, đường kính tới 4cm, đặc trưng bởi phần họng hoa màu tím sẫm như “mắt”. Được trồng làm cảnh từ lâu (năm 1823).
2. Thunbergia coccinea (Cát đằng đỏ): Cây leo. Lá hình trứng rộng hoặc mác, dài 8-15cm, gốc hình tim, mép lá lượn sóng. Cụm hoa dạng chùm dài tới 35cm, rủ xuống, mọc ở nách lá hoặc đầu cành. Hoa có cánh màu đỏ, ống tràng ngắn, họng dài, thùy tràng hình bán nguyệt. Quả nang, hạt có mụn cóc. Ra hoa tháng 9 đến tháng 1 năm sau.
3. Thunbergia battiscombei: Nổi bật với phiến lá rộng và cánh hoa màu tím có hoa văn như tấm lưới phủ lên.
4. Thunbergia erecta (cát đằng đứng): Cây bụi mọc thẳng, rụng lá, cao 1.2-2.4m. Thân vuông, cành rủ. Lá mọc đối, hình trứng hoặc elip, dài 3-4cm, mép có răng cưa hoặc lượn sóng. Hoa mọc ở nách lá, đường kính 3-4cm, màu xanh tím, hơi thơm, ống tràng màu kem, thùy tràng màu tím đậm. Quả nang chứa 4 hạt. Ra hoa và quả từ tháng 3 – tháng 9.
5. Thunbergia fragrans (cát đằng thơm): Cây leo. Lá hình trứng thuôn dài đến bầu dục, dài 3-14cm, mép nguyên hoặc lượn sóng. Hoa mọc ở nách lá, màu trắng, dài 3-5cm, có lông thưa, hơi thơm. Quả nang không lông. Hạt nhẵn. Ra hoa từ tháng 8 – tháng 1 năm sau.
6. Thunbergia gregorii: Có nguồn gốc Đông Phi. Cây dây leo thường xanh, lâu năm, cao 2.4-3m. Thân mảnh, có lông màu nâu vàng. Lá hình trứng đến trứng rộng, gốc hình tim, có 5-7 thùy nông, dài 3-4cm. Lá bắc hình trứng rộng, có lông. (Hoa thường có màu cam).
7. Thunbergia mysorensis (Móng cọp vàng): Loài leo mạnh, thân có thể hóa gỗ, cao tới 6m. Hoa mọc thành chùm dài rủ xuống rất đẹp, lá bắc màu xanh tím, cánh hoa màu vàng và đỏ nâu hạt dẻ đặc trưng.
8. Thunbergia affinis: Cây bụi thường xanh có lông, thân gỗ, mọc đứng hoặc leo, cao 1-2m. Lá mọc đối, hình bầu dục nhỏ, hơi lồi, mép nguyên, cứng, bóng. Hoa mọc ở nách lá, màu tím đến trắng, ống hoa màu vàng. Quả nang nhọn, dài khoảng 2.5cm. Ra hoa từ tháng 4 – tháng 6.

II. Tác dụng & ý nghĩa của hoa

1. Tác dụng

1.1. Cảnh quan

Vì là cây lâu năm, thời gian ngắm hoa có thể lên tới hơn 20 năm nên rất thích hợp trồng ở sân vườn hoặc làm giàn leo. Khi cây đã thành hình, lá dày đặc tạo bóng râm mát, có thể là một nơi lý tưởng để hóng mát vào mùa hè.

1.2. Dược liệu

Rễ, thân và lá đều được dùng làm thuốc trong đó rễ thông cốt tiêu căn (có tác dụng khu phong thông lạc (trừ gió, làm thông kinh lạc), tán ứ giảm đau nhức do phong thấp, đau bụng kinh, sưng đau do chấn thương, gãy xương, di chứng bại liệt ở trẻ em). còn thân, lá thông cốt tiêu kinh diệp (hoạt huyết giảm đau, giải độc tiêu sưng, dùng cho chấn thương do té ngã, gãy xương, mụn nhọt, rắn cắn. (Cách dùng cụ thể như sắc uống, đắp ngoài cần theo chỉ dẫn của thầy thuốc).

2. Ý nghĩa

III. Hướng dẫn trồng & chăm sóc cây

Cát đằng thường được trồng từ hạt vào cuối mùa đông hoặc đầu mùa xuân. Trước khi gieo nên khử trùng hạt nếu có điều kiện, sau đó gieo hạt trong thùng đất trồng hỗn hợp bao gồm than bùn, đất mùn lá, cát theo tỷ lệ 1: 1: 1. Gieo hạt sâu khoảng 1 – 1.5 cm xong thì phủ một lớp đất mỏng rồi tưới nước cẩn thận, bọc cả thùng bằng màng nilon rồi để ở nơi có đủ ánh sáng (nhưng không phải ánh nắng trực tiếp), duy trì nhiệt độ 22 – 24ºC. Những chồi đầu tiên có thể xuất hiện trong vòng 7 ngày sau khi gieo.

Sau khi hình thành 2 lá thì trồng cây vào bầu ươm riêng, tiếp tục chăm sóc cho đến khi đạt 12–15 cm thì trồng vườn hoặc trồng chậu. Nếu trồng vườn thì duy trì khoảng cách giữa cách hố trồng là 30 – 45cm, đừng quên dựng cột và giàn giáo cho cây leo lên. Chúng tôi khuyên bạn nên trồng vườn hơn trồng chậu!

Chăm sóc cát đằng tương đối đơn giản, chủ yếu là tưới nước và bón phân. Lúc đầu tưới nước vừa phải, khi bắt đầu ra hoa thì tưới nhiều nước hơn.

• Để cây ra hoa nhiều, nên tiến hành bón phân 2 tuần/ lần trong suốt mùa sinh trưởng bằng phân N:P:K pha loãng tỷ lệ khoảng 3:1:5 (hoặc 2:3:2), hàm lượng 1/2 khuyến nghị trên bao bì.
• Vào thu đông nên giảm nhiệt độ xuống 12 -15°C (nếu có thể) để cây ngủ nghỉ, giảm tưới nước và ngừng bón phân.
• Cắt tỉa bỏ các chồi không đẹp mắt, bị hư hại (ví dụ như bị khô héo) để kích thích sự phát triển của chồi mới. Để cây phân nhánh tốt hơn, bấm ngọn cây non phía trên cặp lá thứ 3 – 4.

IV. Phương pháp nhân giống

Phương pháp nhân giống cát đằng chung là nhân giống bằng hạt hoặc giâm cành.

Cần lấy cành từ cây mẹ có sức sinh trưởng mạnh, khỏe mạnh không sâu bệnh. Trước tiên cắt cành đã thu thành các đoạn dài khoảng 10 cm. Chú ý vết cắt phía dưới nên sát ngay dưới chồi mắt ngủ; nếu vết cắt cách mắt ngủ quá xa thì cành giâm sẽ khó ra rễ. Sau đó cắm các cành giâm này vào luống đất cát mịn, giữ khoảng cách thích hợp giữa các cành, dựng vòm che và phủ màng nilon trong suốt để giữ ẩm. Thường xuyên phun nước để duy trì độ ẩm không khí, chú ý che bóng và tránh để nhiệt độ bên trong quá cao, vì sẽ ảnh hưởng đến việc ra rễ của cành giâm.

Đối với phương pháp gieo hạt thì bạn hãy xem chi tiết ở mục III hướng dẫn trồng & chăm sóc cây.