Hoa bất tử: Đặc điểm, tác dụng, cách trồng & chăm sóc

Hoa bất tử có tên khoa học là Xerochrysum bracteatum, đây là một loại cây thân thảo sống hàng năm hoặc lâu năm tùy thuộc vào giống, cao từ 30 – 80 cm rất lý tưởng để trồng vườn quanh nhà. Lá của nó xen kẽ dạng thẳng và hình mũi mác, trong khi lá bắc dưới bông hoa có màu sắc đa dạng, là sự pha trộn của nhiều màu như vàng, hồng, đỏ và trắng nên cả bông hoa trông rực rỡ sắc màu.

Tên của loài cây này xuất phát từ các từ tiếng Hy Lạp “helios” – mặt trời và “chrysos” – vàng, dùng để chỉ hình dạng và màu sắc của các bông hoa. Đây là một loại cây cảnh được trồng từ rất lâu từ cuối thế kỷ 18. Nó còn được coi là một trong những loài hoa khô tốt nhất.

I. Đặc điểm hình thái & sinh trưởng

1. Đặc điểm hình thái

Cúc bất tử là loài cây thân thảo, sống hàng năm (hoặc hai năm), có rễ cọc. Thân cây thường mọc thẳng đứng hoặc hơi thẳng, cao từ 20 cm đến 90 cm (có thể đạt 100 – 120 cm ở một số giống, các giống lùn thường cao dưới 30 cm). Thân có phân nhánh, các nhánh mọc thẳng hoặc xiên lên. Bề mặt thân thường có lông nhỏ, ráp, đôi khi có các tuyến nhỏ và có thể có một lớp lông tơ mỏng giống như mạng nhện.

• Lá: Phiến lá có hình dạng đa dạng, từ hình elip hẹp, hình thuôn dài, thuôn dài hình mũi mác đến hình dải thẳng. Chiều dài lá từ 2 cm đến 5 cm, chiều rộng từ 0.3 cm đến 3 cm. Lá đôi khi có cảm giác hơi mọng nước. Mép lá nguyên.
  • Đầu lá nhọn hoặc có một mũi nhọn nhỏ. Gốc lá thuôn hẹp dần.
  • Màu sắc lá thường là xanh xám. Bề mặt lá có thể nhẵn hoặc ráp, với gân chính nổi rõ.
• Cụm hoa: Điểm đặc trưng nhất của cúc bất tử là các cụm hoa đầu có các lá bắc của tổng bao trông giống như cánh hoa, khiến toàn bộ cụm hoa đầu trông tương tự như hoa của cây cúc tây (daisy). Các cụm hoa đầu này có đường kính từ 2 cm đến 5 cm (có thể tới 5.5 cm khi các lá bắc xòe rộng). Chúng thường mọc đơn độc ở đầu cành hoặc tập hợp thành cụm ít đến nhiều hoa dạng ngù hoặc chùy ở ngọn cây.
  • Tổng bao và Lá bắc: Các lá bắc này khi chạm vào có cảm giác khô, cứng và sột soạt như rơm. Chúng có bề mặt bóng, kết cấu giống như giấy.
    • Màu sắc: Ở dạng tự nhiên, lá bắc thường có màu vàng. Tuy nhiên, các giống trồng đã được tạo ra với rất nhiều màu sắc rực rỡ khác nhau như trắng, hồng, cam, đỏ, tím.
    • Kích thước và hình dạng: Chiều dài của các lá bắc khoảng từ 1 cm đến 2 cm (có khi chỉ 0.5 cm). Các lá bắc xếp thành nhiều lớp chồng lên nhau kiểu lợp ngói. Lớp lá bắc bên ngoài thường ngắn hơn, có đầu tù. Lớp lá bắc bên trong dài hơn, có dạng hình mũi mác rộng, gốc dày, đầu nhọn dần.
  • Hoa nhỏ (bên trong các lá bắc): Các hoa nhỏ này thường có màu vàng và số lượng nhiều.
• Quả thuộc loại quả bế. Quả nhỏ, dài khoảng 3 mm, bề mặt nhẵn, không có lông. Trên đỉnh quả bế có một túm lông (mào lông) màu vàng, dài khoảng 5 – 9 mm. Các sợi lông của mào lông này có dạng gần giống lông chim, có các ngạnh nhỏ ráp.

Cây có thể ra hoa gần như quanh năm ở một số điều kiện, nhưng thời gian ra hoa chính thường là vào mùa xuân.

Tên khoa học cũ (Helichrysum bracteatum) bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp, “helios” có nghĩa là “mặt trời” và “chrysos” là “vàng”, ngụ ý rằng hoa của nó rực rỡ chói lọi như mặt trời vàng. Ngay cả khi bị hái, nó cũng không bao giờ tàn, vì vậy nó còn được gọi là “hoa bất tử” hoặc “hoa vĩnh cửu”.Loài này không độc!

2. Đặc điểm sinh trưởng

Hoa có nguồn gốc từ Úc và được trồng rộng rãi ở khắp nơi trên thế giới. Nó ưa sáng, thích môi trường ấm áp và ẩm ướt, không chịu được lạnh, kỵ thời tiết nóng bức. Có thể sinh trưởng ở các loại đất thông thường, nhưng phát triển tốt nhất ở đất cát pha và nơi có nắng. Mùa hè ngừng sinh trưởng, thường không ra hoa. Trong quá trình trồng thì không nên bón phân quá nhiều.

II. Tác dụng & ý nghĩa của hoa

1. Tác dụng

1.1. Dược liệu

Hoa bất tử chứa nhiều thành phần hóa học có lợi như flavonoid (naringenin, apigenin) và flavonoid glycoside, các hợp chất steroid, axit ascorbic (vitamin C), vitamin K, tannin. Trước hết, nó hỗ trợ hệ tiêu hóa bằng cách cải thiện khả năng bài tiết mật, tăng cường chức năng dạ dày và giúp bình thường hóa việc tiết ra các enzyme tiêu hóa. Chiết xuất từ hoa còn có tác dụng giảm co thắt ruột do chứa các hợp chất flavonoid, mang lại lợi ích cho những người mắc các bệnh về da như dị ứng và chàm.

Tinh dầu của hoa có mùi thơm mật ong dễ chịu, giúp giảm căng thẳng và mệt mỏi. Trong y học dân gian, hoa khô của cây còn được sử dụng làm thuốc chữa các chứng chảy máu phụ khoa do rối loạn chức năng tử cung, u xơ tử cung và rong kinh. Các chế phẩm từ hoa cũng đã được chứng minh là có hiệu quả trong việc loại bỏ độc tố và cholesterol khỏi cơ thể, đặc biệt hữu ích trong việc hỗ trợ điều trị bệnh đái tháo đường và xơ vữa động mạch.

Cần lưu ý rằng không nên sử dụng một cách tùy tiện mà không có sự tư vấn của bác sĩ chuyên khoa. Đặc biệt, những người bị vàng da tắc mật, sỏi mật hoặc dị ứng với bất kỳ thành phần nào của cây thì không nên sử dụng.

1.2. Trang trí

Hoa có các màu đỏ, tím, cam, vàng, trắng, nâu… kết hợp thành nhiều sắc thái màu sắc khác nhau rất đẹp mắt, cánh hoa có độ bóng như da lại nở rất nhiều, mỗi cây có thể nở hàng chục bông hoa cùng một lúc. Thời gian ra hoa dài, nở hàng ngày từ cuối xuân đến hạ, thu, hoa không sợ nắng, gió, mưa nên cúc bất tử là một loài hoa được trồng làm cảnh quan sân vườn rất nhiều.

2. Ý nghĩa

Tên gọi cúc bất tử có thể bắt nguồn từ đặc tính của bông hoa. Cánh hoa có hàm lượng nước cực thấp, sau khi nở thì rất lâu mới héo, khi héo vẫn có thể bảo quản tự nhiên trong vài tháng mà không bị biến dạng hay đổi màu như bất tử, nên nó còn gọi là hoa không tàn.

III. Hướng dẫn trồng & chăm sóc hoa

Hiệu suất sinh trưởng và ra hoa tốt nhất trên đất trồng pha cát có bón phân, thoát nước nhanh, đất axit đến hơi kiềm, độ pH từ 6.5 – 7.5. Nếu trồng ngoài vườn thì nên trồng cách nhau 15 – 25cm.

1. Nhiệt độ tăng trưởng thích hợp nhất cho cây là 15 – 25°C, vào mùa hè không nên để nhiệt độ quá 34°C, vào mùa đông thì > 4°C. Độ ẩm không khí tương đối là 65 – 75%.
2. Ánh sáng râm mát hoặc ánh sáng tán xạ vào mùa xuân, hạ và thu. Vào mùa đông trồng ở ngoài trời để quang hợp cho cây.
3. Việc cắt ngọn thường được thực hiện 2 lần trước khi ra hoa để kích thích mọc nhánh mới. Thông thường, khi cây con cao 6 – 10 cm và có nhiều hơn 6 lá thì cắt ngọn, giữ lại 3 – 4 lá phía dưới để cây phân nhánh. Khoảng 3 – 5 tuần sau khi cắt ngọn lần đầu, hoặc khi cành bên dài được 6 – 8cm thì tiến hành cắt ngọn lần thứ 2 (tức là cắt ngọn của cành bên), giữ lại 4 lá bên dưới.

Loài này dễ bị nhiễm bệnh gỉ sắt trắng và bệnh sương mai, cả hai căn bệnh này đều do nấm và chủ yếu do thời tiết mưa kéo dài. Nhất là bệnh gỉ sắt thường xuất hiện trên lá và chồi dưới dạng mụn nước chứa đầy bào tử nấm, về sau những chỗ này chuyển sang màu đen và chết còn bệnh phấn trắng xuất hiện dưới dạng những đốm dầu chuyển dần sang màu nâu. Bạn có thể phun dung dịch hỗn hợp Bordeaux 1% hoặc thuốc diệt nấm chuyên dụng.

Loài gây hại phổ biến nhất là tuyến trùng, chúng định cư ở bên trong mầm và lá nên dùng thuốc diệt côn trùng thường không có kết quả tốt, bạn nên cắt bỏ và đốt những cây bị tấn công. Ngoài ra vào thời tiết khô nóng, nó có thể bị sâu bướm và rệp gây hại, với 2 loài này thì có thể dùng thuốc trừ sâu.

IV. Phương pháp nhân giống

Có thể nhân giống cúc bất tử bằng cách gieo hạt, giâm cành hoặc xếp lớp nhưng nhân giống bằng hạt là phổ biến nhất. Nhiệt độ lý tưởng để hạt cúc bất tử nảy mầm là từ 15 đến 20°C. Trong điều kiện này, hạt thường sẽ nảy mầm sau khoảng 5 đến 7 ngày kể từ khi gieo. Ở những vùng có khí hậu ấm áp, có thể tiến hành gieo hạt vào mùa thu.

• Kỹ thuật gieo hạt: Nên sử dụng khay ươm chuyên dụng để gieo hạt. Cho giá thể ươm (đất sạch, tơi xốp) vào khay, nén nhẹ bề mặt, san phẳng rồi tưới nước cho đủ ẩm. Gieo hạt khô trực tiếp lên bề mặt giá thể, sau đó phủ một lớp đất than bùn mỏng (hoặc giá thể mịn tương tự) dày khoảng 0.5 cm lên trên. Để giữ ẩm và duy trì nhiệt độ ổn định, có thể đậy khay bằng màng nilon trong suốt hoặc sử dụng vòm che nhỏ.
• Duy trì nhiệt độ đất trong khay ươm ở khoảng 20°C sẽ giúp hạt nảy mầm nhanh hơn, có thể chỉ sau 5 ngày. Luôn giữ cho giá thể đủ ẩm nhưng không bị sũng nước.

• Khi cây con đã mọc được khoảng 1 đến 2 lá thật, tiến hành cấy cây sang các chậu nhỏ hơn hoặc bầu ươm có đường kính khoảng 10 cm để tiếp tục nuôi dưỡng. Thông thường, cây con chỉ cần cấy một lần như vậy trước khi trồng ra vị trí cố định. Trong giai đoạn chăm sóc cây con, cần quản lý nhiệt độ ban đêm không nên xuống dưới 9°C, và nhiệt độ ban ngày nên duy trì ở khoảng 25°C. Đảm bảo đất trong chậu luôn ẩm.

Bấm ngọn (đối với mục đích trồng làm hoa cắt cành): Nếu trồng cúc bất tử để thu hoạch hoa cắt cành, trong giai đoạn cây con đang được nuôi dưỡng, nên tiến hành bấm ngọn một lần. Việc này sẽ kích thích cây phát triển nhiều cành nhánh phụ, từ đó tăng số lượng hoa thu hoạch được.

Tính từ lúc gieo hạt cho đến khi một số cây bắt đầu ra hoa, nếu ươm cây trong điều kiện mùa đông và mùa xuân, thường mất khoảng 110 ngày. Tuy nhiên, nếu gieo hạt muộn hơn, khi nhiệt độ môi trường đã cao và thời gian chiếu sáng trong ngày dài hơn, thì thời gian từ khi gieo đến khi cây ra hoa sẽ được rút ngắn đáng kể.