Chi lan hài: Đặc điểm, các loài chính, cách trồng & chăm sóc

Lan hài là một chi thực vật có tên khoa học là Paphiopedilum, với khoảng 80 loài trên thế giới, phân bố ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới từ Châu Á đến các đảo Thái Bình Dương. Đây là một trong những loài lan nguyên thủy nhất và cũng là một trong những loài hoa lan được trồng phổ biến nhất trên thế giới bởi lá xanh quanh năm, hoa to, thời gian ra hoa dài.

Đây cũng là loài thực vật quý hiếm được bảo vệ cấp thế giới vì có nguy cơ tuyệt chủng, còn được biết đến với cái tên “gấu trúc của giới thực vật”. Trong bài viết này, cùng cây cảnh NTT tìm hiểu kỹ hơn về chi này cũng như các loài chính, và biết cách chăm sóc cây tốt để ra hoa đẹp nhé!

I. Đặc điểm hình thái & sinh trưởng

1. Đặc điểm chung

Lan hài là nhóm lan thân thảo sống lâu năm, thuộc phân họ Cypripedioideae, họ Lan (Orchidaceae). Đa số các loài sống ở đất, một số ít sống bán phụ sinh hoặc phụ sinh trên cây/đá. Cây phát triển từ thân rễ thường ngắn và không rõ ràng, đôi khi dài và bò ngang; rễ dạng sợi, hơi mập, có lông. Thân cây thật sự rất ngắn, thường bị che khuất hoàn toàn bởi các bẹ lá ở gốc. Cây thường mọc thành bụi, chồi mới mọc ra từ gốc cây cũ hoặc từ đỉnh thân rễ (ở các loài có thân rễ dài).

• Lá mọc từ gốc, thường có vài đến nhiều lá, xếp thành hai dãy đối diện rõ rệt hoặc tạo thành hình quạt. Gốc lá thường gập đôi lại dạng chữ V. Phiến lá hình dải, hình thuôn dài hoặc hình bầu dục hẹp. Màu lá thường là xanh lục, nhưng rất nhiều loài và giống lai có hoa văn rất đẹp và đa dạng trên mặt lá. Mặt dưới lá đôi khi có chấm hoặc phủ màu tím đỏ. Gốc lá tạo thành các bẹ ôm lấy nhau.
• Cụm hoa & Hoa: Cán hoa mọc từ giữa cụm lá, thẳng đứng hoặc hơi nghiêng, có thể dài hoặc ngắn, thường mang một hoa duy nhất ở đỉnh hoặc mang ít hoa (hiếm khi nhiều hoa) xếp thành dạng chùm thưa. Hoa thường lớn, đẹp lạ mắt, có màu sắc đa dạng và cấu trúc rất độc đáo, dễ nhận biết:
  • Lá đài: Gồm 3 lá đài. Lá đài trên thường rất lớn, dựng đứng hoặc hơi cụp về phía trước như một lá cờ hoặc mái che, thường có màu sắc và hoa văn sặc sỡ. Hai lá đài bên thường hợp nhất hoàn toàn thành một cấu trúc duy nhất gọi là hợp đài dưới, nằm ở phía sau và bên dưới cánh môi.
  • Cánh hoa: Gồm 3 cánh hoa. Hai cánh hoa bên thường trải rộng sang ngang hoặc chúc xuống, hình dạng rất đa dạng tùy loài (có thể dài, ngắn, thẳng, xoắn, mép có lông hoặc mụn cơm…).
  • Cánh môi: Cánh hoa thứ ba bị biến đổi sâu sắc thành cánh môi có hình túi sâu hoặc hình chiếc hài đặc trưng – đây là nguồn gốc của tên gọi “Lan Hài”. Hình dáng túi hài thay đổi (tròn, bầu dục, hình vò…), miệng túi thường mở rộng, mép túi có thể cụp vào trong. Bên trong túi thường có lông hoặc các cấu trúc dẫn dụ côn trùng.
  • Trụ nhị nhụy: Trụ ngắn, thường hơi cong xuống về phía miệng túi hài. Đặc trưng là nó chỉ mang 2 nhị hoa hữu thụ (có phấn hoa) nằm ở hai bên trụ, 1 nhị lép bị biến đổi thành dạng mảnh dẹt hình khiên nằm ở phía trên che chắn lấy cơ quan sinh sản, và 1 đầu nhụy lớn nằm ở phía dưới nhị lép. Phấn hoa dạng bột hoặc hơi dính, không tạo thành khối phấn điển hình như các loài lan khác.
• Quả & Hạt: Quả là quả nang, chứa vô số hạt nhỏ như bụi (đặc trưng của họ Lan).

2. Đặc điểm sinh trưởng chung

Lan hài có nguồn gốc từ các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới từ châu Á đến các đảo Thái Bình Dương như Ấn Độ, Myanmar, Indonesia, Guinea và các nước khác. Do đó, nó ưa môi trường nửa râm mát, độ ẩm cao nhưng lại sợ ánh sáng quá gắt. Cây cũng có thể phát triển trong điều kiện thiếu ánh sáng quanh năm, chỉ có điều ít nở hoa hoặc hoa không đẹp. Nó đặc biệt thích sự chênh lệch nhiệt độ lớn giữa ngày và đêm.

Nhiệt độ tăng trưởng thích hợp nhất là 12 – 25°C, nhiệt độ tối đa không nên cao hơn 30°C.

3. Các loài chính

• Paphiopedilum appletonianum
• Paphiopedilum armeniacum
• Paphiopedilum emersonii là loài lan đất hoặc bán biểu sinh, thân ngắn, mang 2-5 lá hình đai, xanh lục, dài 10 – 25cm. Hoa mọc đơn độc, màu trắng, nở từ tháng 4 – 6 trên cuống hoa dài 9 – 12cm, màu vàng kem. Lá đài mịn, cánh hoa mỏng manh, có đốm hồng nhạt ở gốc cánh hoa. Điểm đặc biệt là cánh môi hoa màu đỏ tím, hình dạng giống đầu cá sấu với rãnh dọc ở giữa, mép cong vào trong và có các rãnh nhỏ màu vàng kem với vết nâu tím. Loài này có tốc độ sinh trưởng rất chậm và khó nở hoa.
• Paphiopedilum rothschildianum (Vua lan hài) là loài lan đất hoặc bán biểu sinh, không có giả hành, thân rễ ngắn hoặc mảnh, chạy ngang. Cây cao tới 55cm, mang 5 – 10 lá dạng dải dài màu xanh lục, dài 40 – 60cm, rộng 4.5 – 7.5cm. Cụm hoa dài tới 60cm, mang 3 – 8 hoa màu đỏ tím. Đài hoa sau màu vàng lục với gân tím, cánh hoa trên xanh lục vàng, dưới tím, có nhiều đốm và gân nâu tím, hai bên có thể giãn ra tới 30cm. Môi hình mũ bảo hiểm, đỏ tím. Nhị lép bán nguyệt, màu tím, mép giữa màu trắng. Loài lan này nở hoa vào mùa xuân. Đây là loài đặc hữu của núi Kinabalu, Borneo, được phát hiện năm 1888. Đây là loài lan cỡ trung bình lớn, hoa hình dạng độc đáo với môi hình túi, màu nâu. Tên chi “Paphiopedilum” và tên loài “rothschildianum” được đặt để tưởng nhớ Nam tước Ferdinand James de Rothschild.
• Paphiopedilum spicerianum có nguồn gốc từ Myanmar và Assam. Hoa có đường kính khoảng 7cm, nhị lép ở giữa hoa giống mặt cóc hoặc chim. Cánh hoa dài, màu xanh, gợn sóng, có sọc đỏ đen ở giữa. Môi hoa màu xanh lá cây, giống túi bắt côn trùng (nhưng không bắt được côn trùng). Lá đài lưng màu trắng, có sọc đỏ tím.

• Paphiopedilum delenatii (lan hài đỏ) là loài lan bán biểu sinh, thường xanh, cao 20 – 40cm, có nguồn gốc từ Việt Nam. Cây mang 3 – 5 lá thuôn dài, mọc từ gốc, có lông. Mặt lá màu xanh lục điểm trắng, mặt sau màu đỏ tím, rải rác đốm xám. Hoa mọc đơn lẻ, đối xứng, màu từ trắng đến hồng, đường kính 6 – 12cm, nở từ tháng 10 đến tháng 5 năm sau. Lá đài lưng (lá đài trên) màu trắng đến hồng nhạt, thuôn nhọn còn lá đài dưới (môi) hình túi, màu hồng nhạt. Cánh hoa bên đối xứng, thuôn dài, hình bầu dục, màu trắng.
• Paphiopedilum concolor, được phát hiện năm 1859. Đặc điểm nổi bật của loài lan này là lá sọc, mặt dưới màu tím. Cuống hoa dài, có lông, mang 2-3 hoa trên cùng một thân. Cánh hoa phía trên xòe hình quạt, đầu cánh hoa cao và tròn, khi nở hơi nhô ra phía trước, trông như chưa nở hết. Đế hoa màu vàng nhạt, rải rác các chấm nhỏ màu tím. Củ (môi) cùng màu với cánh hoa, đầu củ khá mảnh và nhọn, đầu phấn hoa lớn.
• Paphiopedilum godefroyae được phát hiện năm 1876. Lá dày, hình bầu dục, cạnh song song, dài 7 – 10 cm và rộng 2.5 – 3 cm, đầu tròn, lượn sóng, màu xanh, có sọc trắng, mặt dưới có đốm tím đục. Lá xòe gần ngang. Cuống hoa dài 6 – 8 cm, màu đỏ tím, có lông mềm, mang 1 – 2 hoa, kích thước khoảng 6 cm. Hoa lớn, màu vàng kem. Cánh hoa ngoài tròn, đầu hơi nhọn; cánh hoa hai bên tròn, bầu dục, đầu lõm. Cánh hoa có hoa văn nâu nhạt dần từ gốc đến ngọn. Môi hoa màu trắng. Nở hoa từ tháng 3 đến tháng 8.

• Paphiopedilum sanderianum là loài lan đất hoặc bán biểu sinh, thân rễ ngắn. Lá mọc từ gốc, hình dải, màu xanh lục. Cụm hoa có 3 – 6 hoa, đường kính hoa 10 cm. Cánh hoa màu xanh nhạt pha nâu; cánh hoa bên dạng dải ruy băng, rủ xoắn ốc, dài tới 1 mét (dài nhất trong các loài lan và các loài hoa nói chung). Môi hoa hình mũ bảo hiểm, màu nâu. Màu sắc hoa có thể thay đổi. Đây cũng là loài lan hài lớn nhất được biết đến, có nguồn gốc từ Malaysia, được tìm thấy trên vách đá Sarawak và Kalimantan (Borneo). Loài này được phát hiện năm 1885, nhưng gần 100 năm sau mới được phát hiện lại.
• Paphiopedilum hirsutissimum (tiên hài) được phát hiện vào năm 1912. Đặc điểm nổi bật của lan là có lá màu xanh bóng, lá dài, mặt trên cánh hoa màu nâu đỏ sẫm. Các cạnh của cánh hoa có màu xanh vàng. Màu môi hoa giống như cánh hoa.
• Paphiopedilum bellatulum được phát hiện năm 1888, nguồn gốc từ các thung lũng ở Myanmar, biên giới phía bắc Thái Lan. Lá to, dày, hình bình hành, hoa văn của lá giống như đá cẩm thạch, kích thước 6 – 15 x 2,5 cm, đầu lượn sóng, tròn, mặt trên xanh lục có đốm trắng hoặc xanh nhạt, mặt dưới màu tím. Hoa mọc đơn, kích thước khoảng 6 cm. Cánh hoa ngoài và trong rộng, tròn hoặc hình bầu dục, đầu cánh hoa ngoài kéo dài về phía trước, các cánh hoa chạm nhau tạo thành bông hoa tròn trịa. Cánh hoa màu trắng kem, phủ lông nhung hai bên, có đốm tím rải rác, nhiều hơn ở gốc cánh hoa. Môi hoa tròn giống trứng chim choi choi. Nở hoa từ tháng 4 đến tháng 8.

• Paphiopedilum barbatum có nguồn gốc từ Bán đảo Mã Lai, Vịnh Thái Lan,  mọc trong kẽ đá granit phủ rêu và nơi tích tụ lá mục. Bụi rộng khoảng 12.5 – 15 cm, lá rộng 3.5 – 4 cm, mặt trên có sọc xanh đậm và xanh nhạt xen kẽ. Cuống hoa thẳng, dài khoảng 35 cm. Cánh hoa nền trắng, sọc xanh đỏ nâu. Cánh môi màu xanh đậm pha nâu đỏ sẫm, đầu màu trắng, có 4 – 5 nốt ruồi màu nâu đỏ sẫm. Ra hoa vào tháng 12 – tháng 1 và tháng 6 – tháng 7.
• Paphiopedilum parishii được phát hiện vào năm 1859. Đây là loài lan lấy dinh dưỡng từ không khí, điểm nổi bật của nó là có các cánh hoa xoắn thành từng cặp dài hơn khoảng 3 lần so với các cánh hoa bên ngoài. Thời kỳ ra hoa là tháng 6 – tháng 9.
• Paphiopedilum sukhakulii được phát hiện năm 1964. Lá hình bầu dục dài10 – 12 cm và rộng 2.5 – 3 cm, đầu nhọn, có răng cưa nông, mặt trên màu xanh nhạt, mặt dưới màu xanh đậm, xám. Cuống hoa dài 18 – 30 cm, màu xanh, có lông màu tím. Cánh hoa ngoài hình bầu dục màu xanh nhạt, có đường màu xanh chạy song song đến đầu cánh hoa nhọn. Cánh hoa trong màu xanh, xòe ra, có nhiều đốm tím, mép cánh có lông. Gốc cánh hoa có chút màu xanh lục, sọc chạy từ gốc đến đầu cánh. Môi hoa là túi sâu màu đỏ tím, mép nhẵn, không cuộn vào trong. Nở hoa từ tháng 8 – tháng 12.

• Paphiopedilum exul là lan đất, thân ngắn, mọc thành chùm. Lá dày, hình bình hành, dài 10 – 20 cm và rộng 1.5 – 1.8 cm, đầu nhọn nông, lượn sóng, màu xanh, thuôn nhọn hai bên. Cuống hoa dài khoảng 20 cm, màu xanh lục hoặc xanh tím đậm, có nhiều đốm. Cánh hoa màu vàng nâu, có thể có đốm ở gốc, cạnh lượn sóng, mép trên không cong lại. Cánh hoa ngoài hình lá bồ đề rộng, đầu kéo dài, màu trắng, đường giữa màu vàng lục, lốm đốm tím. Cánh hoa trong màu vàng, hẹp và dài hơn cánh hoa ngoài. Môi hoa màu vàng bóng. Nở hoa từ tháng 4 – tháng 5.
• Paphiopedilum malipoense (lan hài xanh) là lan bán biểu sinh, thường xanh, cao 20 – 40cm, nguồn gốc từ cao nguyên Vân Nam, Trung Quốc. Lá thuôn dài, mọc 3 lá từ gốc, hình bầu dục, thẳng đứng, có đốm tím đậm. Hoa mọc thành chùm, bất đối xứng trái phải, màu vàng nhạt, đường kính hoa 6 – 12cm, nở từ tháng 10 đến tháng 5 năm sau. Lá đài lưng (lá đài trên) màu xanh vàng nhạt. Cánh hoa bên hình bầu dục, màu xanh vàng nhạt, có đường lưới màu đỏ tím. Môi hoa phồng, màu xanh vàng nhạt, trông giống mặt người, có vân lưới. Tên loài “malipoense” bắt nguồn từ địa danh Malipo (Mã Lật Pha).
• Paphiopedilum niveum là lan đất, thân ngắn, mọc thành chùm. Lá thuôn dài 8 – 10 cm và rộng 2 – 2.5 cm, mặt trên xanh đậm xen kẽ xanh trắng, mặt dưới xanh lục hoặc có đốm tím, đầu lá lượn sóng không đều, xòe gần ngang. Hoa mọc thành chùm 1 – 3 hoa, cuống thẳng, dài 5 – 7 cm, xanh lục hoặc vàng tím, có lông ngắn, mềm. Hoa kích thước 4 – 6 cm, màu vàng nhạt hoặc vàng đậm, có đốm đỏ thẫm rải rác, phủ lông mịn, mềm. Cánh hoa nhỏ, nở hướng về phía trước, màu trắng bóng, có chấm tím. Môi hoa tròn như quả trứng, cùng màu với cánh hoa. Nở hoa từ tháng 6 đến tháng 9.

• Paphiopedilum esquirolei, nguồn gốc từ vùng núi Đông Bắc Thái Lan và phân bố ở Đông Bắc Ấn Độ, Myanmar. Lá sọc, mặt bụng (mặt dưới) màu tím, dài. Cánh hoa trên màu nâu đỏ sẫm, cạnh màu xanh vàng, đầu cánh hoa ép vào. Cánh hoa trong màu đỏ thẫm. Môi hoa cùng màu cánh hoa. Nở hoa từ tháng 12 – tháng 3 năm sau.
• Paphiopedilum villosum (kim hài). Lá có màu xanh lục đều, không sọc, gốc lá gần thân rễ có đốm tím, nhạt dần về đầu lá. Lá dài, mỏng và mềm. Nhị hoa khác biệt, kết lại thành khối cứng, tương đối trong, màu vàng, không có tính đàn hồi. Nở hoa từ tháng 11 đến tháng 2.
• Paphiopedilum dianthum (lan hài xoắn). Hình dáng tương tự Paphiopedilum parishii nhưng môi hoa rộng hơn. Cánh hoa ngoài màu xanh lục với những đường gân màu xanh lá cây.

• Paphiopedilum callosum hay vân hài, là lan đất, thân ngắn, mọc thành chùm. Lá hình bình hành, khá mỏng, dài 10 – 15 và rộng ~ 2 cm, đầu nhọn, có ba thùy nông, mặt trên có sọc và mảng xanh trắng xen kẽ, mặt dưới màu xanh, hoa văn không rõ ràng. Hoa mọc đơn, cuống hoa thẳng màu tím dài 15 – 20 cm, có lông. Đài hoa trên rộng, màu trắng, có sọc dọc màu đỏ tím xanh. Cánh hoa cong, cạnh cong, có vết sưng màu nâu sẫm, sáng bóng và có lông, màu nâu đỏ tím, hoa nở rộng 6 – 8 cm. Loài này tương tự Paphiopedilum barbatum nhưng đầu cánh hoa trên thon và nhọn hơn, cạnh cánh hoa trong lượn sóng hoặc gấp lại, môi hoa có sắc tố đen. Nở hoa từ tháng 2 đến tháng 4.
• Paphiopedilum insigne được tìm thấy ở miền bắc Ấn Độ, phân bố ở phía bắc Thái Lan và miền đông Nepal, mọc trên đất đá. Cây cao 20-40 cm. Có 3 – 5 lá thuôn dài, rộng 2 – 3 cm và dài khoảng 35 cm, cứng, màu xanh. Hoa mọc đơn, kích thước 7 – 10 cm, cuống hoa thẳng, dài khoảng 20 – 25 cm. Cánh hoa trên màu vàng nhạt, có vệt xanh, mép trắng, hơi gợn sóng. Môi hoa màu vàng óng. Nở hoa từ tháng 10 đến tháng 5 năm sau.

II. Tác dụng & ý nghĩa của cây

1. Giá trị làm cảnh

Chi Lan hài được xem là một trong những chi lan nguyên thủy nhất trong họ Lan. Cây có dáng vẻ thanh tú, hình dáng hoa cực kỳ độc đáo và kỳ lạ (với cánh môi hình túi giống chiếc hài), màu sắc phong phú, hoa thường to và đẹp rực rỡ. Do đó, chúng rất thích hợp để trồng chậu làm cảnh và được xem là loại cây hoa trồng chậu trong nhà cao cấp, có giá trị thưởng ngoạn cao.

2. Ý nghĩa & biểu tượng

Paphiopedilum (Lan Hài) được ghép từ hai từ Hy Lạp: “Paphian” (nữ thần sắc đẹp – Aphrodite, thường được gọi là Venus) và “Pedilon” (dép), mang ý nghĩa “dép của nữ thần sắc đẹp”. Tên gọi này miêu tả vẻ đẹp của hoa lan hài, đặc biệt là môi hoa có hình dạng độc đáo giống như chiếc dép.

III. Hướng dẫn trồng & chăm sóc cây

Đầu tiên cần lưu ý là cây có thể sinh trưởng trong môi trường có bóng râm (che nắng 60 – 70%) hoặc bóng tối nên ưu tiên chỗ râm mát thông thoáng và tránh ánh nắng trực tiếp, nếu trồng chậu trong nhà thì nên trồng cạnh cửa sổ.

Yêu cầu giá thể vừa thoáng khí, thoát nước tốt, vừa có khả năng giữ ẩm tương đối. Hỗn hợp phổ biến gồm vỏ thông nhỏ trộn với đá nhẹ (perlite, pumice) hoặc trồng bằng dớn trắng (sphagnum moss). Nên thay chậu và giá thể định kỳ 1 – 2 năm/lần vào mùa xuân (tháng 3 – 4) để đảm bảo môi trường sạch sẽ và thoáng khí cho rễ. Rễ lan hài khá ít và nhạy cảm, cần thao tác nhẹ nhàng khi thay chậu.

• Cây không ưa nắng gắt, cần trồng nơi quanh năm có bóng râm hoặc ánh sáng gián tiếp, sáng sủa. Cây ưa khí hậu mát mẻ đến ấm áp vừa phải, nhiệt độ lý tưởng thay đổi tùy theo giống nhưng nói chung cần tránh nóng gay gắt (>30°C) và không chịu được lạnh (cần giữ >10 – 15°C vào mùa đông).
• Cần giữ cho giá thể luôn ẩm nhẹ nhưng không sũng nước (duy trì độ ẩm tương đối ổn định quanh năm). Tưới nước khi bề mặt giá thể bắt đầu hơi khô. Thoát nước tốt và thông thoáng gió cực kỳ quan trọng để tránh các bệnh thối rễ, thối gốc. Tránh để nước đọng ở nách lá hoặc ngọn cây.
• Cây cần bón phân trong mùa sinh trưởng (xuân đến thu). Nên dùng phân bón lỏng dành cho lan, pha loãng hơn mức khuyến cáo thông thường (loãng hơn 1.5 – 2 lần), tưới định kỳ 2 – 4 tuần/lần. Có thể dùng phân tan chậm nhưng với lượng rất ít. Đặc biệt: Nhiều loại Lan Hài ưa hoặc cần bổ sung Canxi. Có thể bón vôi bột định kỳ khoảng 6 tháng/lần (khoảng 1 thìa cho chậu 10cm). Ngừng bón phân hoàn toàn vào mùa đông.
• Cần cắm cọc đỡ cần hoa vì hoa thường nặng. Cắt bỏ cần hoa sát gốc sau khi hoa đã tàn hoàn toàn. Chỉ cắt bỏ lá già hoặc lá bị bệnh ở gốc.

Vấn đề chính và phổ biến nhất là bệnh thối gốc hoặc thối đen thân lá do vi khuẩn hoặc nấm gây ra khi môi trường quá ẩm ướt, thiếu thông thoáng hoặc có nước đọng. Sâu hại thường gặp là rệp sáp/rệp vảy, thường ẩn rất kỹ trong các kẽ lá gần gốc. Phòng trừ hiệu quả nhất là giữ môi trường trồng sạch sẽ, thoáng gió, tưới nước đúng cách. Khi phát hiện sâu bệnh, cần xử lý sớm bằng cồn 70 độ (lau rệp), hoặc dùng các loại thuốc trừ sâu, trừ nấm phù hợp và được phép sử dụng.

IV. Phương pháp nhân giống

Phương pháp nhân giống lan hài thường thấy nhất là phân chia cây, ngoài ra ít khi được nhân giống theo phương pháp nuôi cấy mô vì cần trình độ chuyên môn cao.

Đối với chia cây thì đơn giản hơn nhiều. Cây trưởng thành khi thay chậu có thể kết hợp phân chia thành cây con, thời gian tốt nhất khoảng tháng 4 và tháng 5. Bạn lấy cây mẹ ra khỏi chậu, nhẹ nhàng loại bỏ đất dính vào rễ, sau đó dùng cả hai tay tách cây ra hoặc dùng dao cắt bỏ các khớp nối một cách cẩn thận. Đất trồng phải là đất tơi xốp , có độ pH từ 6 – 6.5, trước khi trồng vào giá thể (xem lại phần trên) thì nên bọc rễ bằng rêu sphagnum để tạo điều kiện thuận lợi cho bộ rễ phục hồi.