Cây vạn tuế: Đặc điểm, ý nghĩa, cách trồng & chăm sóc

Vạn tuế (Cycas revoluta), thuộc họ Vạn tuế (Cycadaceae), là một loài thực vật cổ xưa được mệnh danh là “hóa thạch sống” vì đã tồn tại từ thời khủng long. Cây nổi bật với thân hình trụ và các lá kép lông chim lớn, cứng, màu xanh đậm, xòe tròn như đuôi công, rất giá trị để làm cảnh.

Ruột thân cây chứa nhiều tinh bột. Việc cây ra “hoa” (thực chất là nón) rất hiếm gặp, thường chỉ ở cây lâu năm (trên 20 năm tuổi), gắn với câu tục ngữ “vạn tuế nở hoa, ngựa mọc sừng”.

Lưu ý quan trọng: Mặc dù có ghi nhận việc sử dụng một số bộ phận làm thực phẩm sau khi xử lý rất kỹ, nhưng tất cả các bộ phận của cây Vạn tuế đều chứa độc tố, cần hết sức cẩn trọng và không nên tự ý sử dụng làm thực phẩm hoặc thuốc.

I. Đặc điểm hình thái & sinh trưởng

1. Đặc điểm hình thái

Cây vạn tuế cao khoảng 2 mét, hiếm khi đạt 8 mét hoặc cao hơn, thân hình trụ, có các vết sẹo gốc cuống lá hình thoi xếp xoắn ốc rõ ràng trên bề mặt.

• Lá kép lông chim mọc thành vòng ở đỉnh thân. Các lá tầng dưới cong xuống, các lá tầng trên vươn xiên lên. Đường viền toàn bộ lá kép có dạng hình mác ngược hẹp, dài 75 – 200 cm. Trục lá kép có mặt cắt ngang dạng tròn – vuông. Cuống lá hơi có 4 cạnh, hai bên mép cuống có gai dạng răng nhọn, mọc ngang hoặc hơi xiên lên, gai dài 2-3 mm.
  • Lá chét (phiến phụ) đạt trên 100 cặp, hình dải, chất da dày, cứng, dài 9 – 18 cm, rộng 4 – 6 mm, hướng xiên lên trên hơi tạo thành hình chữ V. Mép lá chét cong mạnh xuống dưới. Phần trên lá chét hơi hẹp dần, đầu có mũi nhọn dạng gai. Gốc lá chét hẹp, hai bên không đối xứng, mép dưới kéo dài xuống bám vào trục lá. Mặt trên lá màu xanh lục đậm bóng, gân giữa hơi lõm xuống; mặt dưới màu xanh lục nhạt, gân giữa nổi rõ, hai bên gân giữa có lông tơ thưa hoặc không lông.

• Nón sinh sản (thường gọi là “hoa”): Cây Vạn tuế đơn tính khác gốc (có cây đực và cây cái riêng biệt).
  • Nón đực: Hình trụ, dài 30 – 70 cm, đường kính 8 – 15 cm, có cuống ngắn. Lá bào tử nhỏ hình nêm hẹp, dài 3.5 – 6 cm, đỉnh rộng phẳng, hai góc gần tròn, rộng 1.7 – 2.5 cm, có mũi nhọn dài khoảng 5 mm đứng thẳng. Phần dưới lá bào tử nhỏ hẹp dần, mặt trên gần dạng sống thuyền. Mặt dưới gân giữa và đỉnh phủ dày lông tơ dài màu nâu vàng hoặc vàng xám. Các túi bào tử (túi phấn) thường tụ lại thành cụm 3 ở mặt dưới.
  • Nón cái (cấu trúc giống nón nhưng thực chất là cụm lá noãn): Bao gồm nhiều lá bào tử lớn mọc thành vòng xoắn ốc ở đỉnh thân, dài 14 – 22 cm, phủ dày lông tơ màu vàng nhạt hoặc vàng xám nhạt. Phần phiến đỉnh của lá bào tử lớn hình trứng đến hình trứng dài, mép chia dạng lông chim thành 12 – 18 cặp thùy hình dùi-dải, dài 2.5 – 6 cm, đỉnh có mũi nhọn dạng gai. Noãn (hạt non) 2 – 6, mọc ở hai bên phần cuống của lá bào tử lớn, có lông tơ.

• Hạt màu nâu đỏ hoặc đỏ cam, hình tròn-trứng ngược hơi dẹt, dài 2 – 4 cm, đường kính 1.5 – 3 cm. Ban đầu hạt phủ dày lông tơ ngắn màu vàng xám, sau dần rụng đi. Vỏ giữa (trung chủng bì) hóa gỗ, hai bên có hai đường gờ nổi, đầu trên không có gờ hoặc gờ không rõ ràng, đỉnh hạt có mũi nhọn.

2. Đặc điểm sinh trưởng

Cây thích ánh sáng tự nhiên nhưng cũng sống tốt ở nơi bán râm (tức là nửa nắng nửa râm). Cây sinh trưởng chậm, thường cần hơn 10 năm mới có thể nở hoa nhưng cũng chưa thể nở hàng năm. Tuy nhiên, với hình dáng đẹp, nó thường được trồng ngoài trời hoặc trang trí nội thất.

Ngoài ra, nó ưa môi trường ấm áp, không chịu được lạnh, nhiệt độ lý tưởng cho sự phát triển của cây là 20 – 30°C, không nên để ngoài trời khi thời tiết xuống dưới 5°C. Trong điều kiện phát triển bình thường, cây vạn tuế có thể mọc hai lớp lá mới vào mỗi mùa xuân. Nếu cây không mọc lá mới trong 2 – 3 năm hoặc lá bắt đầu có dấu hiệu khô vàng thì có thể là do hệ thống rễ đang bị thối. Cần lưu ý!

II. Tác dụng & ý nghĩa của cây

1. Tác dụng

• Làm cây cảnh: Cây thường được trồng làm cây cảnh sân vườn hoặc cây cảnh đường phố.
• Ăn được: Cùi quả chứa tinh bột, có thể dùng làm nguyên liệu nấu rượu, lá non được thu hoạch để sử dụng làm thực phẩm. Hạt của cây chứa dầu và nhiều tinh bột, dehydrocyurmonol, milanosonol hydro hóa, secoisolariciresinol, dihydrokaempferol, methylluteolin và các thành phần khác.
• Dùng làm thuốc: Ngoài việc ăn được, các phần khác của cây vạn tuế cũng có giá trị dược học, ví dụ như rễ và lá có thể được sử dụng để điều hòa khí huyết, giảm đau, chữa đau gan, dạ dày, vô kinh, viêm dạ dày và bầm tím. Hoa của cây có thể điều khí, tăng cường tinh chất, chữa đau dạ dày, cải thiện tinh trùng, giảm khí hư và đau bụng kinh. Hạt làm mát gan và hạ huyết áp, còn rễ thì có tác dụng đánh gió, hoạt kinh và bổ thận. Liều lượng là 1 – 2 lạng đối với lá hoặc hoa, 3 – 5 lạng đối với hạt hoặc rễ cho mỗi lần sắc thuốc.

Lưu ý độc tính: Hạt cây cũn chứa độc tố Cycasin có khả năng gây ung thư và các vấn đề thần kinh trên động vật thí nghiệm (gây khối u, ung thư gan/thận, tê liệt, xơ cứng teo cơ…). Liều cao có thể gây khó thở và tử vong do liệt cơ hô hấp. Tất cả các bộ phận của cây đều được coi là độc nếu ăn phải mà không qua xử lý đúng cách.

2. Ý nghĩa

Cây Vạn tuế thường được gọi là “hóa thạch sống”, là một loài thực vật hạt trần cổ xưa có nguồn gốc từ thời đại Khủng long và là một trong những loài cây có tuổi thọ rất cao. Chính vì thế nó được xem là biểu tượng của sự trường thọ, phú quý và may mắn. Việc cây ra hoa cũng rất hiếm gặp, thường chỉ xảy ra ở những cây lâu năm, nên trong dân gian có câu “Vạn tuế nở hoa” để chỉ những điều quý giá, tốt đẹp nhưng hiếm có hoặc rất khó khăn mới đạt được.

Ngoài ra, dáng vẻ sừng sững, xanh tốt quanh năm với lá cứng cáp của cây còn tượng trưng cho sự kiên định, chính trực và bất khuất.

III. Hướng dẫn trồng & chăm sóc cây

1. Trồng & chăm sóc

Trong những năm đầu trồng cây, cần chú ý cày xới đất và làm cỏ thường xuyên để giữ đất sạch và thông khí tốt, tránh sâu bệnh gây hại. Đất trồng là đất cát pha tơi xốp, màu mỡ và hơi chua, đồng thời thoát nước nhanh thì càng tốt. Một gợi ý là mùn lá, than bùn và cát sông hoặc đất vườn, mùn lá và tro xỉ tỷ lệ bằng nhau.

• Ngưỡng nhiệt độ tốt nhất cho cây phát triển là 20 – 30°C, vào mùa đông thì nên giữ nhiệt độ không dưới 5°C. Đối với cây con vào mùa hè nên che chắn vì nắng gắt có thể làm cháy lá. Ngược lại, thiếu ánh sáng tự nhiên có thể khiến lá yếu, thưa, nhỏ.
• Cây vạn tuế chịu khô tốt hơn là chịu ngập úng nên có thể để đất khô trên bề mặt khoảng 2cm rồi mới tưới nước. Tuy vậy, độ ẩm không khí phải cao 60 – 80%. Nhìn chung quy tắc tưới nước thay đổi theo mùa, ví dụ 10 ngày/lần vào mùa đông, 3-5 ngày/lần vào mùa xuân thu và mỗi ngày vào mùa hè.
• Trong quá trình sinh trưởng, cây cần được bón phân loãng thường xuyên nhưng chủ yếu là phân đạm và kali, để lá có màu xanh sáng thì có thể bón thêm sắt sunfat lỏng. Cây thường mọc lá mới 1 – 2 lần mỗi năm nên để có hình dáng đẹp thì nên cắt bỏ những lá già phía dưới hoặc lá bị sâu bệnh. Còn lại thì không nên cắt tỉa nhiều.
• Nên thay chậu 2 – 3 năm/lần, tốt nhất là tháng 3 – tháng 4. Khi thay chậu thì nhớ bỏ rễ bị thối, xấu và thay đất trồng mới để cây có không gian phát triển, cũng như đủ dinh dưỡng.

2. Kiểm soát sâu bệnh

Cây vạn tuế có thân và lá cứng nên ít sâu bệnh, nếu có thì chủ yếu là do côn trùng cánh vảy. Điều đáng chú ý nhất là đặt chậu cây ở nơi thoáng gió, có ánh sáng tự nhiên, không ẩm ướt, đất phải thoáng khí và thoát nước tốt thì mới ngăn chặn sâu bệnh hiệu quả.

3.1. Bệnh nấm

Spot là một loại bệnh nấm khiến lá xuất hiện những đốm màu nâu nhạt, sau lan rộng thành các vệt không đều và có màu nâu sẫm hoặc trắng xám, đen. Bệnh này lan rất nhanh khi thời tiết ẩm ướt. Để phòng trừ, đất trồng cần phải hơi chua và trong mùa hè cần tưới nước thường xuyên hơn. Cắt bỏ lá già hoặc lá bị nhiễm bệnh kịp thời, ngoài ra trong giai đoạn đầu thì nên sử dụng chlorothalonil 75%, thiophanate 50% hoặc thuốc tím phun 10 ngày/lần.

3.2. Côn trùng cánh vảy

Lá của cây vạn tuế thường bị tấn công bởi côn trùng vảy do không được thông gió và ánh sáng không đủ. Các biện pháp phòng trừ là sử dụng rượu trắng pha nước hoặc cồn lau sạch lá, hoặc cũng có thể dùng giấm gạo.

3.3. Lá bị vàng

Cây vạn tuế có thể bị vàng lá do:

• Tưới nước quá nhiều.
• Hạn hán: Lúc này lá già chuyển sang màu vàng từ dưới lên đến trên.
• Bón phân quá mức: Lá non dày, không đồng đều.
• Do thiếu phân bón hoặc sắt, nồng độ pha loãng thấp, thời gian bón quá lâu, đặc trưng là lá non và thân mềm lúc đầu bị vàng, sau khi thấy hiện tượng này mà không bón phân kịp thời thì toàn bộ cây sẽ chuyển sang màu vàng và thậm chí chết.

IV. Phương pháp nhân giống

Việc nhân giống cây vạn tuế thường được thực hiện thông qua 2 phương pháp chính là gieo hạt và phân nhánh.

1. Gieo hạt

Sau khi thu hoạch hạt chín (thường vào mùa đông/khô), nên xử lý ngay vì hạt có thể mất sức nảy mầm nếu để khô. Có thể trộn hạt với cát ẩm và bảo quản trong chậu hoặc thùng gỗ, đến mùa mưa năm sau (khoảng đầu tháng 5) thì đem gieo. Việc nảy mầm cần nhiệt độ khá cao, do đó không nên gieo quá sớm khi trời còn lạnh. Thường không gieo trực tiếp ngoài đất mà gieo trong chậu. Do hạt rất lớn, khi gieo cần giữ khoảng cách. Sau khi gieo, phủ lên một lớp đất có độ dày nhất định và giữ ẩm đất trong chậu. Trong điều kiện nhiệt độ cao, khoảng 2 tuần hạt có thể nảy mầm. Cây con sinh trưởng khá chậm, cần nuôi dưỡng 2 – 4 năm mới đủ lớn để cấy đi trồng ở vị trí cố định.

2. Tách chồi

Có thể tiến hành trong suốt mùa sinh trưởng. Khi gốc thân cây mẹ mọc ra các chồi nhánh, dùng dao sắc cắt rời chồi đó khỏi cây mẹ, cắt bỏ bớt lá của chồi, đặt ở nơi râm mát cho vết thương hơi khô nhựa rồi mới cấy vào đất trồng. Sau khi tưới đẫm nước, đặt chậu cây con dưới giàn che để chăm sóc, duy trì nhiệt độ ổn định. Khoảng 45 ngày sau chồi có thể ra rễ mới.

Cách cắt chồi là: Dùng dao sắc cắt bỏ phần gốc nơi nụ nối với cây mẹ, khi cắt cần tránh làm hư hai vỏ thân cây. Chờ vết cắt hơi khô ( 2- 3 ngày sau khi cắt) thì đem trồng vào đất mùn có hàm lượng cát thô cao, đặt ở nơi bán râm, nhiệt độ 27 – 30°C (nếu có dung dịch kích rễ thì càng tốt). Để vết cắt không bị thối thì có thể bôi tro thực vật, bột than hoặc bột lưu huỳnh trước khi trồng. Rễ mới sẽ mọc trong khoảng 2 tháng và 1 – 2 lá mới sau 3 – 4 tháng.

Đất trồng lý tưởng cho chồi non là 45% đất mùn lá, 20% đất nấm rễ, 30% cát sông và 5% phân lân canxi magie.

3. Giâm đoạn thân

Trước khi giâm, dùng nước sạch rửa sạch phần thân già lấy từ cây mẹ, để khô rồi dùng dao sắc cắt thành nhiều đoạn thân. Chôn các đoạn thân đã cắt vào cát sạch theo đúng chiều trên dưới ban đầu. Sau khi chôn thân, dùng phương pháp ngâm đáy chậu để làm ẩm đều cát sạch từ dưới lên.