Cây tùng thơm: Đặc điểm, tác dụng, cách trồng & chăm sóc

Cây tùng thơm có tên khoa học là Cupressus macrocarpa, là một loài thực vật thuộc chi Cupressus (Hoàng đàn), sở dĩ được gọi là tùng thơm bởi vì lá kim của nó khi vò nát sẽ có mùi thơm như lá chanh. Loài này có nguồn gốc từ Bờ biển miền Trung California ở Hoa Kỳ, tốc độ phát triển chậm nhưng dáng đẹp nên được nhiều người trồng làm cảnh quan sân vườn hoặc trang trí trong nhà.

Tuổi thọ của tùng thơm có thể là 50 -300 năm tuổi, báo cáo thực vật về loài này dựa trên bằng chứng vật lý thì tuổi thọ lâu nhất là 284 năm tuổi.

I. Đặc điểm hình thái & sinh trưởng

1. Đặc điểm hình thái

Tùng thơm là cây lá kim thường xanh thuộc chi Cypress, thuộc họ Cypress (Cupressaceae). Loài này được phát hiện vào năm 1838 bởi nhà thực vật học người Anh Aylmer Bourke Lambertcao. Cây cao khoảng 25m và đường kính thân ngang ngực tới 2.5m trong tự nhiên, tán lá dạng hình chóp nón, có cành hướng lên trên nếu mọc theo cụm.

Cây gỗ thường xanh, chiều cao khoảng 4 – 6 mét, thân chính thẳng, vỏ cây màu nâu đỏ, cành lá rậm rạp, tán cây hình tháp.

• Lá có dạng vảy hoặc hình kim ngắn 2 – 5mm, mọc sít nhau và xếp chồng lên nhau như ngói lợp, hình tam giác, đầu lá tù hoặc hơi nhọn, bề mặt màu vàng lục hơi ánh vàng, hơi có hình chữ Y, rất rõ ràng, mặt cắt ngang lá giữa hình đĩa. Màu sắc lá thay đổi theo mùa, có ba màu trong suốt cả năm: màu vàng kim vào mùa đông, màu vàng nhạt vào mùa xuân và mùa thu, màu xanh lục nhạt vào mùa hè. Sự thay đổi màu sắc lá lớn như vậy là hiếm thấy ở các loài cây lá kim. Cành nhỏ mọc xiên lên trên, hiếm khi rủ xuống, lá hình vảy, mọc đối chéo chữ thập, xếp thành bốn hàng, mặt sau của lá có các tuyến điểm, mép lá có lông răng cưa rất mịn.
• Hoa đơn tính cùng gốc, hoa đực nhỏ, hình elip thuôn dài hoặc hình trứng, màu vàng; hoa cái thường gần hình cầu. Nón hoa (cụm hoa) đơn độc mọc ở đầu cành; nón hoa đực có nhiều nhị, mỗi nhị có 2 – 6 bao phấn, vách ngăn rõ ràng, hình vảy; nón hoa cái gần hình cầu, có 4 – 8 cặp vảy noãn, phần gốc của một số vảy noãn mang 5 đến nhiều noãn thẳng đứng, noãn xếp thành một hàng hoặc nhiều hàng.
• Quả là nón quả hình cầu hoặc gần hình cầu đường kính 2 – 4cm, nón quả chín vào đầu mùa hè năm thứ hai; vảy nón khi chín mở ra, hóa gỗ, hình khiên, đỉnh thường có một mũi nhọn ngắn nhô lên ở giữa, vảy nón có nhiều hạt; hạt hơi dẹt, có góc cạnh, đường kính 5 – 6mm màu nâu sẫm, chín 20 – 24 tháng sau khi thụ phấn. Một quả có thể có tới 140 hạt.

2. Đặc điểm sinh trưởng

Loài này ưa ánh sáng tự nhiên, có thể chịu bóng râm ở giai đoạn cây con. Nó thích khí hậu ấm áp và ẩm ướt nhưng cũng có khả năng chịu được cái lạnh khắc nghiệt -5°C. Cây trưởng thành chịu được khí hậu khô hạn, đất cằn cỗi. Rễ cây nông, khả năng nảy nhanh và có thể chịu được cắt tỉa thường xuyên, đề kháng yếu với khí độc.

Loài này đã được trồng rộng rãi trên toàn cầu, nhiều nhất là dọc theo bờ biển California và Oregon. Ở châu Âu thì nó phân bố ở Vương quốc Anh, Pháp, Ireland, Hy Lạp, Ý… Cây này cũng được trồng thành công ở Sri Lanka với mẫu 130 năm tuổi tại Vườn Bách thảo Hakgala.

II. Tác dụng & ý nghĩa của cây

1. Tác dụng chính

1.1. Lấy gỗ

Gỗ màu nâu hồng. Mật độ là 450 kg/m3 ở độ ẩm 12%. Gia công như cưa cắt rất dễ dàng, ngoại trừ những khúc gỗ có nhiều sẹo. Gỗ được dùng làm nội thất và ngoại thất, ván dăm.

1.2. Làm thuốc

III. Hướng dẫn trồng & chăm sóc cây

Một trong những đặc điểm của cây là nó có thể trồng ở cả trong nhà lẫn ngoài trời, ngưỡng nhiệt lý tưởng nhất là 10 – 27°C. Cây càng nhận được nhiều nắng thì lá sẽ chuyển sang màu vàng lục nhiều hơn, vì thế hãy đảm bảo cây nhận được tối thiểu 5 giờ nắng mỗi ngày để lá có màu vàng, còn nếu muốn lá màu xanh đậm thì nên trồng trong bóng râm.

1. Trồng cây

Thời điểm lý tưởng để trồng cây lá kim là vào mùa thu hoặc đầu mùa đông, khi cây đang trong giai đoạn nghỉ. Kích thước hố trồng sẽ thay đổi khoảng 20-50cm và sâu hơn chiều cao của bầu cây một chút để đảm bảo đủ không gian cho rễ cây phát triển. Đất trồng tùng thơm tốt nhất là hỗn hợp gồm đất vườn, mùn lá, than bùn và cát theo tỷ lệ 1:2:1:1. Đảm bảo độ pH của đất trong khoảng 6.5 – 7.5 là thích hợp.

• Nhẹ nhàng lấy cây ra khỏi chậu (nếu có) bằng cách ấn vào thành và đáy chậu. Tuyệt đối không kéo mạnh thân cây hoặc làm tổn thương đến bộ rễ.
• Đặt cây vào hố đã chuẩn bị, đảm bảo bầu đất (nếu có) còn nguyên vẹn và không bị vỡ. Cây cần được đặt thẳng đứng, không bị nghiêng lệch.
• Lấp đất xung quanh gốc cây, nén nhẹ nhàng để cố định cây và loại bỏ các khoảng trống không khí.

Nếu trồng vườn, khoảng cách giữa các cây nên dao động từ 2 – 3 mét. Nếu trồng làm hàng rào thì khoảng cách có thể thu hẹp lại, thường từ 1 – 1.5 mét.

2. Chăm sóc cây

2.1. Tưới nước

Chế độ tưới nước cho cây lá kim cần được điều chỉnh theo mùa và điều kiện thời tiết: Mùa đông (khi ít mưa): Chỉ tưới khi đất đã khô hoàn toàn. Kiểm tra độ ẩm của đất bằng cách chọc ngón tay xuống khoảng 5 – 10cm. Mùa hè 2 – 3 lần mỗi tuần, thậm chí có thể tưới hàng ngày vào những ngày nắng nóng đỉnh điểm. Nên tưới vào buổi tối để hạn chế sự bốc hơi nước.

Tránh tưới trực tiếp lên lá để giảm thiểu nguy cơ phát sinh các bệnh do nấm.

2.2. Bón phân

Ưu tiên sử dụng các loại phân bón có hàm lượng đạm (N) cao hơn hoặc bằng lân (P) và kali (K), chẳng hạn như NPK 18-8-8. Phân bón tan chậm là một lựa chọn tốt.

• Bón lót: Trước khi trồng vườn, trộn phân chuồng hoai mục, phân hữu cơ hoặc phân bón tổng hợp vào đất trong hố trồng.
• Bón thúc đối với trồng chậu và trồng vườn: Bón phân tan chậm vào đầu mùa xuân (khoảng tháng 3-4), không bón phân hạt vào mùa hè đến đầu thu.

2.3. Cắt tỉa

Cắt tỉa cây không chỉ giúp tạo hình dáng đẹp mắt mà còn duy trì sức khỏe và sự thông thoáng cho cây. Thời điểm cắt tỉa tốt nhất là vào cuối mùa thu đến đầu mùa xuân, khi cây đang trong giai đoạn nghỉ. Có thể thực hiện cắt tỉa nhẹ để tạo dáng vào mùa hè, nhưng tránh những ngày nắng nóng gay gắt.

Cách cắt tỉa:

• Cắt bớt chiều dài của các cành để điều chỉnh kích thước và hình dạng tổng thể,
• Loại bỏ cành khô, yếu, bị sâu bệnh hoặc mọc không đúng hướng.
• Nên cắt tỉa từ từ, không nên cắt quá nhiều một lúc. Cắt không quá 10cm của chồi non, và không quá 1/3 tán cây.

3. Phòng trừ sâu bệnh

Côn trùng cánh vảy, rệp, bọ cánh cứng là những loài gây bệnh chính trên cây. Đối với rệp và côn trùng có thể sử dụng thuốc trừ sâu như Anktara. Bệnh xuất hiện như vàng lá, đốm lá chủ yếu do chăm sóc không đúng cách.

Bọ cánh cứng là loài côn trùng có chiều dài cơ thể trưởng thành khoảng 9 – 40mm, chủ yếu màu đen, cứ 1 – 3 năm lại có một lứa, ấu trùng hoặc con trưởng thành trú đông trong rễ, trong thân cây, trứng chủ yếu đẻ ở các khe hở của vỏ cây. Có thể phòng trừ bằng cách quét lớp sơn màu trắng lên thân và cành chính, thành phần bao gồm: vôi sống, lưu huỳnh, muối, dầu động vật và nước.

3. Vấn đề thường gặp

1. Cây rụng lá có thể là do thiếu ánh sáng mặt trời.
2. Đầu lá màu nâu là biểu hiện của dư thừa nước, thiếu nước hoặc thiếu chất dinh dưỡng.
3. Gốc cây có màu nâu có thể cây bị bệnh nấm do tưới nước quá nhiều. Loại nấm phổ biến nhất là Phytophthora.

IV. Phương pháp nhân giống

Bạn có thể nhân giống tùng thơm bằng cách gieo hạt hoặc giâm cành.

1. Gieo hạt

Hạt giống thu hoạch năm nay thường có tỷ lệ nảy mầm rất thấp hoặc không nảy mầm nên nếu muốn tỷ lệ nảy mầm cao thì nên khử trùng bằng cách ngâm vào dung dịch formalin 5% trong 25 phút, sau đó rửa sạch bằng nước đun sôi để nguội. Sau khoảng 100 ngày, vỏ hạt sẽ nứt ra và bạn có thể gieo hạt, khoảng 2 – 3 tuần thì hạt sẽ nảy mầm.

Ngoài ra hạt giống nên được phân tầng (xử lý lạnh), tức là bảo quản trong tủ lạnh 3 – 4 tháng mới gieo. Trước khi gieo, ngâm hạt khoảng 12 tiếng trong nước ấm hoặc trong dung dịch Kornevin. Bạn nên dùng đất cát hoặc mùn cưa để làm đất ươm. Khi cây con đạt chiều cao 5 – 6cm thì trồng bầu riêng. Sau khoảng 1 năm thì cây có thể cao 20 – 25cm.

2. Giâm cành

Thời điểm thích hợp để giâm cành thường là từ tháng 2 đến tháng 3. Cần chọn những cây mẹ khỏe mạnh, không sâu bệnh, có chiều cao từ 50 – 200 cm để lấy cành giâm, vì cây càng lớn thì tỷ lệ giâm cành thành công càng thấp.

Lấy những đoạn cành đã hóa gỗ ở phần ngọn của các nhánh đã phát triển từ năm trước, dài khoảng 5 – 10 cm. Cắt bỏ các nhánh phụ trên đoạn cành định giâm, chú ý không làm tổn thương vỏ cành để tránh nhiễm bệnh. Vát chéo phần gốc cành, sau đó có thể ngâm phần gốc này vào nước sạch khoảng 2 giờ cho cành hút đủ nước, hoặc xử lý bằng dung dịch kích thích ra rễ trong 30 phút.

Giá thể giâm nên sạch sẽ, có thể dùng đất chuyên dụng cho cây cảnh hoặc hỗn hợp đá trân châu (perlite) và đá vermiculite theo tỷ lệ 7:3. Đối với quy mô lớn hơn, có thể chuẩn bị luống giâm rộng khoảng 1.5m, có rãnh thoát nước, hệ thống phun sương, và thành luống cao 40 – 50cm, sử dụng màng nilon và lưới che nắng (độ truyền sáng 60 – 70%).

Cắm cành giâm thẳng đứng vào giá thể đã được chuẩn bị sẵn trong chậu ươm hoặc bầu ươm thoát nước tốt, độ sâu cắm khoảng hơn 2cm một chút; không cắm quá nông (dễ bị khô) hoặc xiên vẹo (khó ra rễ). Mỗi bầu ươm có thể cắm 3 hom theo hình tam giác. Sau khi cắm, cần tưới nước đẫm nhẹ nhàng để tránh làm lay gốc cành. Để giữ ẩm và nhiệt độ, nên trùm kín chậu hoặc cả luống giâm bằng túi nilon trong suốt hoặc tạo vòm nilon nhỏ kín. Đặt nơi có ánh sáng khuếch tán, tránh ánh nắng trực tiếp và giữ cho cành giâm không bị khô héo.

3. Phân lớp

Có thể thực hiện quanh năm nhưng tốt nhất là vào mùa xuân. Rễ sẽ diễn ra trong 3 – 4 tháng sau khi phân lớp. Để nhân giống bằng phương pháp này, hãy chọn những cành có đường kính 1.5 – 2cm tách vỏ theo vòng tròn dày ~ 1cm, thấp gần mặt đất thì chôn xuống rãnh đất và phủ đất lên, sau đó chờ cành ra rễ.