Cây si: Đặc điểm, cách trồng & chăm sóc, nhân giống

Cây si, sanh hay gừa có tên khoa học là Ficus benjamina, là một loài thực vật có nguồn gốc từ Ấn Độ hoặc Đông Nam Á, loài này không còn xa lạ gì với người dân Việt Nam đặc biệt là những người có thú chơi bonsai. Đây cũng là loài cây lý tưởng cho những người mới làm quen với nghệ thuật cây cảnh vì trồng và chăm sóc tương đối đơn giản, hơn nữa lại có bộ rễ trần và lá sáng bóng quanh năm, rất đẹp.

I. Đặc điểm hình thái & sinh trưởng

1. Đặc điểm hình thái

Cây si là một loài cây gỗ lớn thường xanh, trong tự nhiên có thể cao trên 15 mét với đường kính thân trên 60 cm, nhưng cũng thường được cắt tỉa giữ dáng cây bụi hoặc bonsai thấp hơn. Thân cây thẳng, vỏ cây nhẵn, màu trắng xám, đôi khi có các mảng mỏng bong tróc theo chiều dọc. Cành nhánh mọc vươn ngang, to khỏe. Đặc điểm nổi bật là cây có nhiều rễ khí sinh buông rủ từ thân và cành; khi rễ này chạm đất có thể phát triển thành các rễ phụ chống đỡ (rễ trụ), giúp cây đứng vững. Toàn cây có nhựa mủ màu trắng khi bị tổn thương.

• Lá đơn, mọc cách, xếp xoắn ốc trên cành. Cuống lá dài khoảng 0.8 – 2 cm. Lá kèm hình mác – dải, dài 1.2 – 2.5 cm, không lông, sớm rụng. Phiến lá có hình dáng khá đa dạng, từ hình elip, dài 6 – 15 cm, rộng 3 – 8 cm. Lá chất da, mép lá nguyên. Đầu lá nhọn dần hoặc có mũi nhọn ngắn. Gốc lá tròn, tù hoặc hình nêm. Mặt trên lá màu xanh lục bóng, mặt dưới màu nhạt hơn, cả hai mặt đều nhẵn không lông. Gân giữa nổi rõ (mặt trên hơi lõm, mặt dưới lồi lên), gân bên 8 – 20 cặp.
• Hoa & Quả Cây đơn tính cùng gốc (hoa đực, hoa cái, hoa trung tính/gall trên cùng một quả giả). Hoa thực sự rất nhỏ và nằm bên trong một cấu trúc đặc biệt gọi là quả sung (syconium) – thường bị nhầm là quả. Quả sung mọc ở nách lá, thường thành cặp, không cuống. Hình cầu, đường kính 0.4 – 1.5 cm, bề mặt nhẵn. Khi chín có màu đỏ (thường có đốm trắng) hoặc tím đen. Gốc quả sung có 3 lá bắc nhỏ. Đỉnh quả có một lỗ mở nhỏ (ostiole) được che bởi các lá bắc nhỏ. Bên trong chứa 3 loại hoa tí hon: hoa đực (gần lỗ mở, 1 nhị), hoa cái (không cuống, 1 bầu nhụy), và hoa gall (hoa bị côn trùng ký sinh để đẻ trứng, có cuống). Cây được thụ phấn nhờ loài ong sung chuyên biệt. Thời kỳ ra hoa và quả có thể diễn ra nhiều đợt trong năm, thường vào mùa xuân và mùa thu, hoặc gần như quanh năm ở vùng nhiệt đới như Việt Nam.

2. Đặc điểm sinh trưởng

Đây là loài cây nhiệt đới. Cây ưa môi trường ấm áp, ẩm ướt và đủ ánh sáng mặt trời. Cây chịu nhiệt, chịu hạn tốt; nhưng kỵ môi trường nhiệt độ thấp và khô hạn kéo dài. Mặc dù vậy, khả năng chịu lạnh của cây tương đối mạnh (so với nhiều cây nhiệt đới khác), có thể chống chịu được nhiệt độ thấp gần 0°C và sương giá nhẹ trong thời gian ngắn, nhưng không chịu được rét đậm kéo dài. Ở Vân Nam, Trung Quốc, cây thường mọc trong rừng gỗ tạp ẩm ướt ở độ cao 500 – 800 mét. Ở những nơi có vĩ độ cao hơn, nhiệt độ thấp hơn, cây thường có dáng thấp và diện tích lá nhỏ hơn.

II. Tác dụng & ý nghĩa của cây

1. Tác dụng

1.1. Dược liệu

Rễ khí sinh, vỏ cây, mầm lá, và quả sung của cây đều có giá trị làm thuốc nhất định. Chúng được cho là có tác dụng thanh nhiệt giải độc, khu phong (trừ gió), lương huyết (mát máu), ngoài ra còn có thể tư âm nhuận phế (bổ phần âm, làm ẩm phổi), phát biểu thấu chẩn (thúc sởi mọc ra ngoài), và lợi sữa.

Bộ phận thường dùng làm thuốc là cành lá, vì dễ lấy và hiệu quả. Cành lá có công hiệu hành khí tiêu sưng tán ứ, thường dùng cho các trường hợp sưng đau do chấn thương và lở loét.

(Lưu ý: Thông tin về công dụng dược liệu chủ yếu dựa trên Y học dân gian. Cần tham khảo ý kiến thầy thuốc hoặc bác sĩ có chuyên môn trước khi sử dụng cho mục đích chữa bệnh.)

1.2. Giá trị cảnh quan

Cây non có thể uốn thân, nâng rễ và tạo nhiều kiểu dáng để làm thành bonsai nghệ thuật. Thân cây già có thể được cắt tỉa, tạo dáng thành các gốc cổ thụ. Đây là một trong những loài cây có nhiều ứng dụng nhất trong tạo cảnh quan vườn.

1.3. Giá trị sinh thái (Lọc không khí)

Si lá nhỏ được xem là một “máy lọc không khí” rất hiệu quả. Cây có khả năng hấp thụ các khí độc hại trong nhà như formaldehyde, toluene, v.v., giúp làm sạch không khí ô nhiễm.

2. Ý nghĩa

Lịch sử của Ficus Benjamin gắn liền với các nền văn hóa cổ xưa và tín ngưỡng tôn giáo, ví dụ ở Ấn Độ, loài cây này được coi là linh thiêng và gắn liền với nữ thần Lakshmi, biểu tượng của sự giàu có và thịnh vượng. Ficus Benjamina cũng thường được trồng trong các cung điện và đền thờ. Người xưa cũng tin rằng nếu nhà nào trồng cây si làm cây trong nhà sẽ mang lại bình an, hạnh phúc cho mọi người, bảo vệ cả gia đình khỏi mọi nguy hiểm vì người ta tin rằng đây là cây linh thiêng nơi các thần rừng sinh sống.

III. Hướng dẫn trồng & chăm sóc cây

Đất trồng trung tính hoặc hơi chua với độ pH 6 – 7, tốt nhất là loại đất nhẹ hỗn hợp gồm đất vườn, mùn lá, than bùn và cát để tạo môi trường thoát nước tốt. Hoặc bạn có thể cân nhắc hỗn hợp gồm mùn lá, than bùn, cát theo tỷ lệ 3:1:1 và thêm một ít đá vermiculite

• Bón phân vào mùa xuân 1 tháng /lần để cung cấp dinh dưỡng cho cây. Nên sử dụng phân lỏng hoặc phân hỗn hợp để tránh làm cháy rễ.
• Chỉ tưới nước khi đất trên bề mặt khô.
• Cây thích ánh sáng mặt trời tự nhiên nhưng cần che nắng nếu là mùa hè vào giữa trưa, nếu trồng ở nơi thiếu ánh sáng tự nhiên thì bạn có thể sử dụng đèn LED Phytolamp để chiếu bổ sung ánh sáng cho cây.
• Nhiệt độ lý tưởng nhất để cây phát triển là từ 15 – 25°C. Vì là loại cây ưa ẩm, si sinh trưởng và phát triển tốt nhất ở độ ẩm không khí 65 – 70%
• Thay chậu khoảng 2 năm / lần vào mùa xuân, đi cùng đó là nên thay cả đất trồng mới. Những cây > 7 năm tuổi cần được trồng lại sau mỗi 2 – 3 năm, chậu mới nên lớn hơn chậu trước 5 – 10 cm.

Bạn có thể cắt tỉa thường xuyên để giữ dáng cho cây nhưng nên đeo bao tay vì nhựa có độc tính. Thời điểm thích hợp nhất là mùa xuân vì sau khi cắt tỉa thì chất dinh dưỡng sẽ được dành cho những thân cây khỏe mạnh còn lại, và cây sẽ trở nên khỏe mạnh và trông đẹp hơn. Nguyên tắc cắt tỉa là cắt những cành không theo dánh mong muốn, cành mọc hướng vào trong, cành già không cần thiết, không nên cắt cành mới có lá non.

Một số vấn đề thường gặp

1. Một vài lá rụng là điều hoàn toàn bình thường nhưng nếu rụng nhiều thì có rất nhiều nguyên nhân. Trước hết là sự thay đổi của môi trường (độ ẩm và nhiệt độ), hoặc do thiếu ánh sáng, gió mạnh và do nấm.
2. Lá chuyển màu vàng có thể do nhện gây hại, bạn có thể sử dụng thuốc diệt côn trùng chuyên dụng. Nguyên nhân khác là do tưới quá nhiều nước.
3. Botrytis là một bệnh phát triển do tưới nước quá nhiều. Dấu hiệu của bệnh là những vệt trắng trên phiến lá.
4. Bệnh đốm lá Cercospora xuất hiện của các đốm nâu ở mặt dưới của lá, sau đó chuyển sang màu vàng và làm lá rụng.

IV. Phương pháp nhân giống

Việc nhân giống cây si được thực hiện chủ yếu bằng cách giâm cành vào mùa hè.

1. Giâm cành

Thường tiến hành vào đầu hoặc cuối mùa mưa khi nhiệt độ ấm áp. Chọn cành đã hóa gỗ 1 – 2 năm tuổi, cắt đoạn dài 5 – 15 cm làm cành giâm. Phần trên giữ lại 3 – 4 lá và nên cắt bỏ một nửa diện tích của các lá này để giảm thoát hơi nước. Để tránh nhựa cây chảy ra nhiều làm ảnh hưởng vết cắt, có thể nhúng nhanh vết cắt vào nước hoặc chấm bột than củi. Đợi vết cắt khô nhựa hoàn toàn (để ở nơi râm mát hong khô).

Cắm 1/3 – 1/2 chiều dài cành giâm vào giá thể đã chuẩn bị (đất cát mùn). Giữ ẩm luống giâm và thường xuyên phun sương. Trong điều kiện nhiệt độ 25 – 30°C và bán râm, khoảng 1 tháng cành có thể ra rễ và đem trồng vào chậu. Đối với một số giống lá đốm, nên dùng hormone sinh trưởng nồng độ thấp (như IAA, IBA hoặc các loại bột/dung dịch kích rễ) xử lý phần gốc cành giâm để thúc đẩy ra rễ vì nó khó ra rẽ hơn.

2. Phân lớp trên không (chiết)

Thường chọn cành hai năm tuổi. Trước tiên, khoanh một đoạn vỏ trên cành (rộng 1 – 1.5 cm). Để vết khoanh hơi khô nhựa, sau đó dùng rêu sphagnum ẩm, đất than bùn ẩm hoặc xơ dừa ẩm bó vào vết khoanh. Dùng màng nilon bọc kín bầu chiết và buộc chặt hai đầu. Giữ ẩm cho bầu chiết. Khoảng 1 – 2 tháng sau, khi rễ ra nhiều và khỏe mạnh thì cắt cành chiết khỏi cây mẹ và trồng vào chậu. So với giâm cành, cây chiết cành thành hình nhanh hơn, nhưng số lượng cây nhân giống được ít hơn.

Nhân giống bằng lá không được coi là một phương pháp phổ biến nhưng nó vẫn hữu ích trong một số trường hợp. Bạn chọn một chiếc lá mọc khoảng nửa cành rồi cắt nó cùng với một mảnh vỏ thân cây, trồng lá vào hỗn hợp đất gồm cát sông, đá vermiculite và than bùn, bọc màng nilon lại tạo hiệu ứng nhà kính cho cây con và tưới nước vài ngày / lần. Rễ sẽ xuất hiện sau khoảng 30 ngày.