Cây sang: Đặc điểm, ý nghĩa, cách trồng & chăm sóc

Cây sang còn có các tên gọi khác là trôm mề gà, sang sé, sảng, trôm lá mác, trôm thon. Tên khoa học của loài này là Sterculia lanceolata, một loài thuộc chi Sterculia (chi Trôm), chi này có khoảng 150 – 200 loài. Sterculia nằm trong phân họ Sterculiaceae thuộc họ Malvaceae, được đặt tên vào thế kỷ 18 để vinh danh Bá tước Karl Joseph von Firmian, mọc hoang ở vùng cận nhiệt đới miền Nam Nhật Bản, Đông Dương và Trung Quốc.

I. Đặc điểm hình thái & sinh trưởng

1. Đặc điểm hình thái

Trôm hay Trôm mề gà là cây gỗ nhỏ hoặc cây bụi lớn, thường xanh, thường cao khoảng 5 – 20 mét. Vỏ thân cây có màu nâu xám. Cành non thường phủ dày đặc lông tơ hình sao.

• Lá đơn, mọc cách. Đặc điểm rất dễ nhận biết là cuống lá dài từ 1.5 đến 3.5 cm, có hai đầu (phần gốc và phần nối với phiến lá) đều phình to lên giống như hình quả tạ nhỏ; cuống lá có thể phủ lông tơ hình sao thưa thớt. Phiến lá có hình elip, hình thuôn dài-elip, dài 8 – 20 cm, rộng 3 – 8 cm. Chất lá dạng giấy hoặc gần như da (mỏng nhưng dai). Đầu lá nhọn hoặc nhọn dần, gốc lá tròn hoặc hình nêm. Mép lá nguyên. Mặt trên lá thường nhẵn, mặt dưới nhẵn hoặc có thể có lông tơ hình sao thưa thớt dọc theo các gân lá. Hệ gân lá lông chim với 7 – 11 cặp gân bên.
• Cụm hoa dạng chùy mọc ở nách các lá phía ngọn cành, thường ngắn hơn lá (dài 5 – 10cm). Cụm hoa phân nhánh nhiều, mang hoa dày đặc. Trục cụm hoa và các cuống hoa nhỏ, mảnh, thường có phủ lông tơ hình sao thưa thớt. Hoa nhỏ, không có cánh hoa.
  • Đài hoa: Là bộ phận có màu sắc và hấp dẫn chính của hoa. Đài hoa hợp ở gốc thành một ống ngắn (chiếm khoảng 1/3 chiều dài), phía trên chia thành 5 thùy (cánh đài) trải rộng ra dạng hình sao. Các thùy đài hình dải-thuôn dài hoặc hình elip hẹp, dài 4 – 8 mm. Màu sắc của đài hoa thường là hồng nhạt hoặc đỏ hồng. Mặt ngoài của đài hoa phủ lông tơ hình sao, mép của các thùy đài thường có các lông cứng dài. Đỉnh thùy đài tù và có một mũi nhọn nhỏ.
  • Hoa đực: Dài khoảng 7 – 8mm. Có một cột mang cả nhị và nhụy dài khoảng 3mm, cong xuống, đỉnh cột mang khoảng 10 bao phấn không cuống, xếp thành 2 hàng.
  • Hoa cái/lưỡng tính: Dài khoảng 0.9 – 1cm. Cột nhị nhụy ngắn hơn (khoảng 1.5mm). Bầu nhụy thượng, hình cầu dẹt, phủ dày lông cứng dài. Vòi nhụy cong, cũng có lông, đầu nhụy chia 5 thùy nông.
• Quả là một cụm gồm 1 đến 5 quả đại mọc tỏa ra từ một điểm chung. Mỗi quả đại riêng lẻ có hình thuôn dài hoặc hình elip hẹp, dài 4 – 8 cm, rộng 1.5 – 2.5 cm. Đầu quả có mỏ nhọn. Vỏ quả chất da dày. Đặc điểm nổi bật nhất là khi chín, vỏ quả có màu đỏ tươi rực rỡ, bề mặt vỏ phủ một lớp lông nhung mịn như tơ màu vàng nâu hoặc đỏ. Khi chín hoàn toàn, quả đại sẽ tự nứt dọc theo một đường nối ở một bên để lộ các hạt đen bên trong. Hình ảnh quả đại màu đỏ mở ra với hạt đen bên trong thường được ví như “mắt chim phượng”.
• Mỗi quả đại chứa từ 2 đến 7 hạt. Hạt hình trứng-elip, đường kính khoảng 1 cm, màu đen hoặc nâu đen.

Cây thường ra hoa vào mùa xuân đến mùa hè (thường là tháng 4 – 5). Quả hình thành và chín vào mùa hè đến mùa thu (thường là tháng 8 – 10).

2. Đặc điểm sinh trưởng

Cây sang ưa khí hậu ấm và ẩm, không chịu được hạn hán và lạnh. Đất trồng nên là đất mùn giàu chất hữu cơ mặc dù nó có thể phát triển tốt ở cả đất cằn cỗi và sỏi đá. Cây trồng cần đủ nắng, nhiệt độ thích hợp cho sinh trưởng là 23 – 32 độ C.

II. Tác dụng & ý nghĩa của cây

1. Tác dụng

Lá cây sang được thu hái vào mùa hè, trong nó có chứa axit hữu cơ, tinh dầu, alkaloid. Hạt của cây chứa chất béo, caffeine, axit hữu cơ, ancaloit, loài này có rất nhiều tác dụng trong y học. Các chế phẩm của cây cây được dùng làm thuốc bổ cho cơ thể, cho người huyết áp thấp, sau khi mắc bệnh suy nhược, giảm trương lực cơ.

Ngoài ra:

• Vỏ thân cây có thể dùng làm nguyên liệu sản xuất bao tải, làm giấy, hạt ăn được và có thể chiết xuất dầu.
• Hạt to như hạt đậu phộng, chứa tinh bột, chất béo, vitamin A và các chất dinh dưỡng khác có thể ép lấy dầu hoặc hấp, luộc, xào, vị ngọt như hạt dẻ.
• Gỗ cứng và có thể làm đồ nội thất, vật liệu xây dựng; gỗ mềm có thể làm nhạc cụ.

1.3. Giá trị làm cảnh

Cây có thân thẳng, tán hình cầu, màu xanh ngọc, quả màu đỏ tươi nên có giá trị làm cảnh sân vườn, cây bóng mát nên nó được trồng nhiều làm cây đường phố, cây xanh công viên.

III. Hướng dẫn trồng & chăm sóc cây

1. Trồng cây

Cây sang rất dễ trồng, nó không kén đất.

• Thời điểm trồng cây vào mùa xuân là thích hợp nhất, nếu trồng theo hàng thì khoảng cách giữa các hàng là 4 × 5m. Đường kính hố trồng là 80cm và sâu 60cm, bón lót bằng phân hữu cơ.
• Cây non thường được bón phân 4 – 6 lần / năm, cứ 2 đến 3 tháng một lần bằng phân hữu cơ hoặc phân hóa học. Cây trưởng thành thì cần nhiều chất dinh dưỡng hơn nhưng chỉ nên bón ~2 lần /năm. Bón một lần vào cuối đông đầu xuân bằng phân hữu cơ và lần 2 sau khi thu hoạch quả vào tháng 8 – tháng 9 bằng phân hóa học, 0.5 – 1 kg/cây, rải đều quanh gốc.
• Đảm bảo hơn 8 tiếng được để dưới ánh sáng mặt trời mỗi ngày, tất nhiên nếu có thể thì nên che nắng vào buổi trưa mùa hè.
• Yêu cầu chung là độ ẩm môi trường từ 50% đến 65%.
• Nếu cây sinh trưởng mạnh nhưng ít ra hoa và không có quả thì có thể cắt tỉa bớt cành yếu, cành chết, cành mọc chồng chéo. Cắt tỉa vào mùa hè và mùa thu để thúc đẩy sự ra hoa vào mùa xuân.

2. Kiểm soát sâu bệnh

Biện pháp phòng trừ các loài sâu bệnh: Trước hết chú ý vệ sinh đồng ruộng, thu gom lá bệnh đem đốt tập trung để hạn chế nguồn lây nhiễm. Đối với vườn hoặc cây bị bệnh nặng có thể phun hỗn hợp Bordeaux 1% hoặc huyền phù đồng oxychloride 30% 600 lần trên cơ sở làm sạch vườn. Thứ hai, phun luân phiên và liên tục 600 lần huyền phù polysulfur 4% vào giai đoạn táo giả ra lá hoặc giai đoạn đầu của bệnh.

IV. Phương pháp nhân giống

Cây sang thường được nhân giống bằng hạt hoặc giâm cành.

• Khi quả chín và nứt thì có thể thu hoạch quả, bóc hạt nhưng không nên phơi nắng, nên gieo ngay sau khi thu hoạch, nếu gieo vào vụ sau thì nên mang hạt đi phân tầng lạnh trong 2 tháng ở môi trường lạnh (nhiệt độ 4 – 5°C). Trước khi trồng, hạt giống được ngâm trong nước nóng từ 12 – 24 giờ, có thể ngâm hạt giống trong thiophanate methyl hoặc fenzofen để khử trùng, sau đó gieo xuống độ sâu 2 – 4 cm và rắc một lớp đất lên trên, phủ màng nilon và duy trì nhiệt độ 21 – 22°C. Nó có thể nảy mầm sau khoảng 1 tuần – 10 ngày.
• Vào mùa xuân và mùa thu, bạn có thể cắt những cành khỏe của cây đã được 2 – 3 năm tuổi, dài 1.2 – 1.5 mét, cắm cành xuống đất sâu 30cm. Nếu cây mẹ ngắn thì có thể cắt cành dài 20 – 30cm, đảm bảo độ ẩm và đất mùn ẩm. Rễ sẽ nảy mầm trong khoảng 1 tháng.