Cây quất: Đặc điểm, tác dụng, trồng & chăm sóc, nhân giống

Cây quất là một loài cây lai có tên khoa học là Citrus × microcarpa (giữa cây quýt và cây kim quất tròn), nó còn có các tên gọi khác như calamansi, chanh vàng Philippine, là một loài thuộc họ cam quýt (Rutaceae). Quất có nguồn gốc từ Philippines nhưng cũng mọc ở các khu vực châu Á như Nam Trung Quốc, Đài Loan, Borneo và Indonesia. Ở Mỹ, nó được trồng ở vùng khí hậu ấm áp của bờ biển phía tây, Florida, Arizona, Hawaii…

I. Đặc điểm hình thái & sinh trưởng

1. Đặc điểm hình thái

Tắc, quất là cây bụi hoặc cây gỗ nhỏ thường xanh, có nguồn gốc từ Đông Nam Á. Cây thường cao 2 – 3 mét (có thể cao tới 7.5m trong điều kiện tối ưu nhưng hiếm), tạo thành tán khá tròn hoặc hơi dẹt. Cành nhánh nhiều, mọc dày đặc. Cành non có thể có các gai ngắn, nhọn ở nách lá.

• Lá đơn, mọc cách. Cuống lá rất ngắn, hai bên cuống có cánh rất hẹp. Phiến lá hình elip hoặc trứng ngược, dài 3 – 10 cm, rộng 1.2 – 5 cm (kích thước lá khá thay đổi tùy giống và điều kiện sinh trưởng). Đầu lá nhọn hoặc tù, đôi khi nhọn ngắn; gốc lá hình nêm hoặc tù. Chất lá hơi dày hoặc dai như da mỏng. Mép lá nguyên hoặc có răng cưa rất nhỏ. Bề mặt lá màu xanh lục đậm, bóng láng, mặt dưới nhạt màu hơn. Trên phiến lá có các tuyến dầu nhỏ li ti, nhìn rõ khi soi ngược sáng.
• Hoa thường mọc đơn độc hoặc thành cụm 2 – 3 bông ở nách lá hoặc đầu cành. Đường kính hoa khoảng 1.5 – 2.5 cm. Hoa thơm, có 5 lá đài nhỏ hình tam giác dính liền ở gốc. Tràng hoa có 5 cánh màu trắng, thuôn dài 0.8 – 1.0 cm. Nhị hoa nhiều (khoảng 20), chỉ nhị mảnh. Bầu nhụy hình cầu, nằm trên đĩa mật.
• Quả thuộc loại quả mọng có múi đặc trưng của họ Cam. Quả hình cầu hoặc cầu dẹt, hai đầu quả thường hơi lõm vào, đường kính 2.5 – 4 cm. Vỏ quả mỏng, bề mặt nhẵn hoặc hơi sần nhẹ, khi chín có màu vàng cam. Vỏ có nhiều tuyến dầu nhỏ, lõm xuống, tỏa ra mùi thơm đặc trưng và rất dễ bóc. Phần ruột quả (thịt quả) chia thành 8 – 12 múi, chứa nhiều tép mọng nước, vị rất chua. Lõi quả thường bị rỗng khi quả chín.
• Hạt: Mỗi quả chứa khoảng 0 đến 11 hạt (nhiều giống trồng hầu như không hạt). Hạt hình trứng rộng, vỏ hạt nhẵn nhụi, không có cạnh rõ rệt, thường có lớp nhớt bao ngoài. Hạt có tính đa phôi- từ một hạt có thể mọc nhiều cây con; lá mầm và phôi có màu xanh lục đậm đặc trưng.

Cây có hả năng ra hoa và đậu quả gần như quanh năm nhưng thường có các đợt hoa rộ vào cuối xuân (tháng 4 -5) và quả chín nhiều nhất vào mùa đông – xuân (tháng 11 đến tháng 1 – 3 năm sau). Hoa được thụ phấn nhờ côn trùng.

2. Đặc điểm sinh trưởng

Quất thích được trồng ở nơi sáng sủa không có ánh nắng trực tiếp để ra lá đẹp (bạn hoàn toàn có thể trồng dưới nắng nhưng cây sẽ còi cọc hơn), tranh những nơi có gió lùa và dễ thay đổi nhiệt độ đột ngột. Nhiệt độ tối ưu nhất cho cây là 15 – 25ºC, độ ẩm không khí tương đối – ít nhất 70%.

II. Tác dụng & ý nghĩa của cây

1. Công dụng

1.1. Ẩm thực

Cây ra quả khi được 3 – 4 năm tuổi, quả có vị chua, vỏ mỏng hơn quýt, trong quả chứa nhiều axit ascorbic, vitamin C và P cũng như canxi, sắt, protein, phốt pho. Chúng có thể được dùng để pha trà nhưng cũng có thể được chế biến thành thạch, mứt, mứt cam; ngâm đường, trang trí món ăn. Trong ẩm thực Philippines, nước ép quả được dùng để ướp và nêm gia vị cá, hải sản sống kinilaw và các món mặn, nước chấm sawsawan, mì pancit… Kuah asam ở Indonesia (súp chua) có nước dùng là nước ép quất.

III. Hướng dẫn trồng & chăm sóc cây

Thời điểm trồng cây con hoặc cây giống tốt nhất là vào mùa xuân (tháng 3 – 4). Cây yêu cầu vị trí nhiều nắng nhất có thể và đất thoát nước tốt. Đất trồng cần tơi xốp, màu mỡ, có thể dùng đất thịt pha cát, đất mùn hoặc đất trồng cây ăn quả bán sẵn (pH 6.0 – 7.5). Khi trồng cần bón lót phân hữu cơ hoai mục. Trồng cây sao cho cổ rễ ngang bằng mặt đất.

• Cây ưa nắng đầy đủ. Ưa khí hậu ấm áp, nhiệt độ lý tưởng 15 – 30°C. Cây không chịu được lạnh giá kéo dài, cần được bảo vệ hoặc đưa vào nhà nếu nhiệt độ xuống dưới 5 – 10°C.
• Giữ đất ẩm đều nhưng không bị sũng nước trong suốt mùa sinh trưởng, ra hoa và đậu quả (tưới khi lớp đất mặt bắt đầu khô). Đảm bảo thoát nước tốt là cực kỳ quan trọng để tránh thối rễ. Giảm tưới đáng kể vào mùa đông.
• Do ra hoa và quả gần như quanh năm nên cây cần khá nhiều dinh dưỡng. Nên bón phân hữu cơ hoặc phân tan chậm vào đầu xuân. Trong mùa sinh trưởng và đậu quả (xuân-thu), cần bón phân NPK cân đối hoặc loại giàu Lân và Kali pha loãng định kỳ (2 – 4 tuần/lần). Ngừng bón phân vào mùa đông.
• Đối với cây trồng chậu, nên thay chậu và đất mới 1 – 2 năm/lần vào mùa xuân để đảm bảo dinh dưỡng và không gian cho rễ phát triển.
• Cắt tỉa cành khô, yếu, sâu bệnh, cành mọc vượt hoặc mọc quá dày vào đầu xuân trước khi cây nảy lộc. Bấm ngọn cây non để tạo tán tròn đều. Rất quan trọng: cần tỉa bớt hoa hoặc quả non sau mỗi đợt đậu quả để quả còn lại được to đẹp, chất lượng và cây không bị kiệt sức. Nên hái hết quả cũ còn sót lại trên cây trước đợt lộc xuân.

Quất có thể bị các loại sâu bệnh phổ biến trên cây có múi như rệp (sáp, vảy, vừng), nhện đỏ, sâu vẽ bùa, bệnh loét, bệnh thối gốc (do nấm Phytophthora), bệnh thán thư, bồ hóng… Cần thường xuyên kiểm tra, giữ vườn thông thoáng, sạch sẽ, chăm sóc cây khỏe mạnh để tăng sức đề kháng. Khi cần, sử dụng các loại thuốc bảo vệ thực vật phù hợp và được phép sử dụng theo hướng dẫn.

Hầu hết các bệnh xuất hiện đều liên quan đến cách chăm sóc không đúng

• Nếu lá rụng hoặc chuyển sang màu vàng nghĩa là có gió lùa, nhiệt độ quá cao hoặc tưới quá nhiều nước.
• Cây không nở hoa là do không đủ ánh sáng. Ra hoa chậm là do thiếu độ ẩm hoặc chất dinh dưỡng.
• Quả chưa chín đã rụng là do đất thiếu dinh dưỡng.

IV. Phương pháp nhân giống

Bạn có thể nhân giống cây quất bằng cách gieo hạt hoặc giâm cành. Nhân giống giâm cành là một quá trình tốn nhiều thời gian và không phải cây giâm cành nào cũng bén rễ nên nhiều người làm vườn thích nhân giống bằng cách ghép cành. Để làm điều này, cành giâm được ghép vào bất kỳ cây con nào của cây có quả múi và nó sẽ bắt đầu sinh trưởng rất nhanh, có thể ra quả vào năm thứ hai.

• Gieo hạt vào trong đất ẩm tơi xốp, bọc màng nilon lại sau khi gieo, duy trì nhiệt độ khoảng 25°C – 30°C, hạt có thể nảy mầm trong vòng 2 tháng. Khi cây con có 2 lá thì đem trồng vào bầu riêng.

• Để nhân giống giâm cành, bạn cần tìm một cành giâm ngọn có 3 – 4 chồi, lá đã trưởng thành. Nhúng vết cắt của cành giâm vào chất kích thích ra rễ và cắm sâu vào đất, đậy lại bằng lọ thủy tinh hoặc túi nilon, , thông gió trong 15-20 phút mỗi ngày. Cành giâm có thể bén rễ trong vòng 2 – 3 tuần ở nhiệt độ khoảng 25°C.