Ngót nghẻo (huệ lửa): Đặc điểm, tác dụng, trồng & chăm sóc

Cây ngót nghẻo hay hoa huệ lửa có tên khoa học chính thức là Gloriosa superba, thuộc chi Gloriosa thuộc họ Colchicaceae và có nguồn gốc ở các vùng nhiệt đới châu Á và châu Phi. Đây là loài hoa thân thảo lâu năm có giá trị làm cảnh rất cao, rễ của nó cũng là nguyên liệu lý tưởng để sản xuất colchicine (một loại thuốc trị gút). Sở dĩ ở nước ta nó có tên gọi là huệ lửa vì bông hoa có màu đỏ và chụm lại trông giống như ngọn lửa. Vì thế nếu bạn quan tâm tới loài hoa này thì hãy tìm hiểu kỹ hơn trong nội dung bên dưới cùng cây cảnh NTT nhé!

I. Đặc điểm hình thái & sinh trưởng

1. Đặc điểm hình thái

Đây là cây thân thảo sống lâu năm, phát triển từ thân rễ dạng củ nằm dưới đất, thường phân nhánh. Từ thân rễ mọc ra các thân leo mảnh mai, có thể dài 2 – 3 mét hoặc hơn. Thân cây yếu, cần dựa vào cây khác hoặc giàn leo để vươn lên nhờ các tua cuốn ở đầu lá.

• Lá thường mọc cách, đôi khi mọc đối hoặc mọc vòng 3 lá. Lá không có cuống hoặc rất ngắn. Phiến lá hình mác hẹp, dài 7 – 20 cm. Đặc điểm độc đáo và quan trọng nhất để nhận biết là đầu lá (lá ở phần giữa và ngọn thân) kéo dài ra thành một tua cuốn đơn hoặc phân nhánh, mảnh, xoắn lại giúp cây leo bám. Mép lá nguyên.
• Hoa thường mọc đơn độc ở nách các lá phía trên hoặc tập trung vài hoa ở đầu cành. Cuống hoa dài (có thể tới 10 – 15cm), mảnh, làm cho hoa thường nghiêng hoặc rủ xuống. Hoa lớn, rất đẹp, lạ mắt và sặc sỡ.
  • Gồm 6 phiến bao hoa rời nhau, hình dải – mác hẹp, dài 4.5 – 7.6 cm. Đặc điểm nổi bật nhất của hoa là các phiến bao hoa này lật ngược mạnh ra phía sau, gần như hướng lên trên. Mép của các phiến bao hoa nhăn nheo, uốn lượn mạnh như ngọn lửa. Màu sắc hoa thay đổi theo độ tuổi của hoa và giống trồng: ban đầu khi mới nở có thể màu xanh lục nhạt hoặc vàng, sau đó chuyển dần sang màu đỏ tươi hoặc cam đỏ, trong khi phần gốc vẫn giữ màu vàng, tạo nên sự phối màu vàng – đỏ rực rỡ như ngọn lửa. Có giống hoa toàn màu vàng (‘Lutea’).
  • Nhị: 6 nhị rời nhau, chỉ nhị dài (3 – 4cm), tỏa ngang ra như nan hoa. Bao phấn lớn, hình dải (~1cm), đính lắc lư ở đầu chỉ nhị, màu vàng.
  • Bầu nhụy thượng, 3 ô. Vòi nhụy dài, mảnh, thường cong lệch hẳn sang một bên (nằm gần như song song với một phiến bao hoa), đầu nhụy chia 3.
• Quả là quả nang, khá lớn, mọng thịt, hình trứng hoặc thuôn dài, dài 6 – 12 cm. Khi chín quả nang sẽ nứt ra. Bên trong quả chứa nhiều hạt hình cầu, có vỏ hạt màu đỏ hoặc cam.

Cây ra hoa chủ yếu vào mùa hè (tháng 7 – 8). Quả hình thành và chín vào mùa thu.

2. Đặc điểm sinh trưởng

Ngót nghẻo có nguồn gốc từ các khu rừng rậm ẩm ướt của vùng nhiệt đới, do đó cây ưa khí hậu ấm áp, ẩm ướt. Nhiệt độ sinh trưởng tốt nhất là trong khoảng 22 – 24°C. Cây chịu lạnh rất kém, phần thân lá sẽ bị tổn thương do lạnh nếu nhiệt độ < 15°C.

Cây ưa bóng râm một phần hoặc ánh sáng lọc qua tán lá, kỵ ánh nắng trực tiếp gay gắt. Cây yêu cầu độ ẩm không khí rất cao (trên 80%) và đất luôn được giữ ẩm tốt (độ ẩm đất khoảng 80%). Cây không chịu được khô hạn. Mặc dù ưa ẩm, đất trồng vẫn cần sâu, màu mỡ, giàu mùn, giữ ẩm nhưng đồng thời phải thoát nước và thông khí tốt để tránh thối củ/rễ.

II. Tác dụng & giá trị chính của cây

1. Tác dụng

1.1. Cảnh quan

Cây Ngót nghẻo được trồng làm cảnh nhờ hoa có hình dáng độc đáo như ngọn lửa đang cháy với các cánh hoa lật ngược, uốn lượn, màu sắc rực rỡ (đỏ, vàng, cam…) và khá bền. Cây dạng dây leo thích hợp trồng cho leo giàn, hàng rào hoặc trong chậu có giá đỡ.

1.2. Dược liệu

Theo Y học dân gian, cây có vị đắng, tính ấm, được dùng trị các chứng đột quỵ liệt nửa người, ung thư da, ung thư vú… Quan trọng hơn, các bộ phận của cây (củ, vỏ quả, hạt) là nguồn chiết xuất Colchicine tự nhiên, một alkaloid có dược tính mạnh được y học hiện đại sử dụng để điều trị bệnh gút và một số bệnh viêm cấp tính khác dưới sự kiểm soát và chỉ định liều lượng cực kỳ nghiêm ngặt của bác sĩ.

• Lưu ý: Đây là một trong những loài cây CÓ ĐỘC TÍNH CAO NHẤT, ăn phải dù chỉ một lượng nhỏ cũng CÓ THỂ GÂY CHẾT NGƯỜI cho cả người và động vật (chó, mèo, ngựa, gia súc…). Đã có rất nhiều trường hợp ngộ độc nặng dẫn đến tử vong do ăn nhầm củ (vì trông giống khoai lang hoặc các loại củ ăn được khác).
• KHUYẾN CÁO: Tuyệt đối không được ăn bất kỳ bộ phận nào của cây. Không được tự ý dùng làm thuốc theo kinh nghiệm dân gian nếu không phải là người có chuyên môn sâu về dược liệu và độc dược học. Cần hết sức cẩn thận khi trồng và xử lý cây, nên đeo găng tay và để xa tầm tay trẻ em cũng như vật nuôi.

III. Hướng dẫn trồng & chăm sóc hoa

Thời điểm trồng tốt nhất là vào mùa xuân khi thời tiết ấm áp. Chuẩn bị đất giàu mùn, tơi xốp và thoát nước tốt. Đặt củ (thân rễ) nằm ngang trong hố hoặc chậu, lấp đất sâu khoảng 5 – 10cm. Chú ý củ Ngót nghẻo khá giòn, cần thao tác nhẹ nhàng.

Trong mùa sinh trưởng:

• • Cây ưa nắng đầy đủ hoặc ít nhất nửa ngày nắng để sai hoa. Ưa khí hậu ấm áp (18 – 30°C).
  • Giữ đất luôn ẩm đều nhưng không bị sũng nước. Tưới nước khi lớp đất mặt bắt đầu se khô.
  • Bón phân lỏng cân đối pha loãng định kỳ khoảng 2 – 4 tuần/lần. Khi cây bắt đầu ra nụ, có thể chuyển sang loại phân giàu Lân và Kali hơn để dưỡng hoa và củ. Ngừng bón khi cây bắt đầu vàng lá vào cuối mùa.
  • Bắt buộc phải làm giàn leo, lưới, cọc hoặc trồng cạnh cây khác để cây có chỗ leo bám bằng tua cuốn ở đầu lá.

Khi cây ngủ đông & qua đông:

Cây cần giai đoạn ngủ đông để phục hồi và ra hoa tốt vào năm sau. Vào cuối thu, cây sẽ tự vàng lá và tàn lụi. Ngừng tưới nước hoàn toàn khi cây đã tàn.

• Nếu trồng chậu: Có thể để nguyên củ trong chậu đất khô, đặt chậu ở nơi khô ráo, mát mẻ và tránh rét (trên 5 – 10°C).
• Nếu trồng đất: Cần đào củ lên trước khi có sương giá. Làm sạch đất, phơi củ nơi thoáng gió cho se khô (không phơi nắng trực tiếp), sau đó bảo quản củ trong cát, mùn cưa hoặc than bùn khô ở nơi tối, mát mẻ, khô ráo và không có sương giá cho đến mùa xuân năm sau trồng lại.

Một số dấu hiệu thường gặp

• Gloriosa phát triển chậm và không nở hoa – nếu không có đủ ánh sáng, nếu củ trồng bị suy yếu hoặc hư hỏng, nếu củ được bảo quản ở nhiệt độ quá thấp.
• Chồi non chậm lại, lá sẫm màu hoặc rũ xuống – nhiệt độ dao động mạnh (quá nóng hoặc lạnh).
• Lá chuyển sang màu vàng hoặc nâu ở đầu – nếu quá khô hoặc không được tưới đủ nước.
• Thân cây mềm và khập khiễng, lá rủ xuống và ố vàng ở gốc – tưới nước quá nhiều có thể dẫn đến thối củ. Để ngăn chặn điều này xảy ra, hãy cung cấp cho cây hệ thống thoát nước tốt và tưới nước khi đất khô.

Trong số các loài gây hại, bệnh gloriosis thường bị ảnh hưởng bởi côn trùng vảy và rệp, có thể được kiểm soát bằng cách tưới nước và phun thuốc confidor hoặc Actara.

IV. Phương pháp nhân giống

Huệ lửa có thể được nhân giống bằng cách phân chia củ và gieo hạt, đôi khi là giâm cành.

1. Giâm cành

Cắt các đoạn thân leo (mỗi đoạn 2 – 3 đốt). Cắm một đốt vào giá thể cát ẩm, để một đốt phía trên mặt đất. Giữ ẩm và che bóng. Cành có thể ra rễ và nảy mầm sau khoảng 1 tháng.

2. Chia củ

Đây là phương pháp nhân giống chủ yếu trong sản xuất và dễ thành công nhất, cây con có thể ra hoa ngay trong năm. Thời điểm tốt nhất là vào đầu mùa xuân, trước khi cây bắt đầu nảy mầm. Cẩn thận đào các củ (thân rễ) của cây mẹ lên. Tách các củ con mọc tự nhiên ở bên cạnh ra, hoặc dùng dao sắc chia củ lớn thành các đoạn (dài khoảng 12cm).

Điều quan trọng cốt yếu là mỗi phần củ được tách ra phải chứa ít nhất một mắt ngủ còn nguyên vẹn. Trồng các phần củ này vào chậu hoặc luống đất đã chuẩn bị, lấp đất hoặc cát nông (sâu khoảng 2 – 3cm). Giữ ẩm và ấm. Chồi non và rễ mới sẽ hình thành sau khoảng 20 – 30 ngày.

3. Gieo hạt

GCó thể gieo hạt sau khi thu hoạch vào mùa thu hoặc từ tháng 2 – tháng 3 năm sau, tuy nhiên tỷ lệ nảy mầm của hạt sẽ thấp đi. Bạn gieo trực tiếp vào đất, độ sâu rãnh 2 – 3cm (đặt 3 ~ 4 hạt vào mỗi lỗ), phủ cát mịn hoặc tro thực vật dày 1 – 2 cm sau đó phủ màng nilon để giữ ấm và giữ ẩm cho đất. Khi cây con cao 5 – 6cm thì mỗi hố chỉ để 1 – 2 cây và chăm sóc bình thường. Khi cây con được khoảng 1 năm tuổi thì trồng ra vườn với khoảng cách hàng cây 40 cm × 20 cm.

Để tỷ lệ hạt nảy mầm cao thì bạn nên làm như sau:

1. Khi quả khô và nứt, hãy lấy hạt ra phơi khô, loại bỏ lớp vỏ bên ngoài của hạt;
2. Ngâm hạt trong nước nóng 75 – 85°C từ 5 – 15 giây, sau đó ngâm trong nước ở nhiệt độ phòng trong 24 – 48 giờ;
3. Chuẩn bị đất gieo hạt sau đó tưới nước thật kỹ rồi mới gieo đều hạt vào đất, sau đó phủ đất than bùn hoặc đất mùn cho đến khi dày 0. 5 – 3cm rồi tưới nước tiếp.
4. Che lại bằng lưới nilon và kiểm soát độ ẩm trong khoảng 50 – 70%, nhiệt độ ở 25 – 30°C cho đến khi cây con xuất hiện.