Cây ngọc bích: Đặc điểm, ý nghĩa, cách trồng & chăm sóc

Ngọc bích hay phỉ thúy là một loài thực vật có tên khoa học là Crassula ovata, một loài cây mọng nước thuộc chi Crassula, thuộc họ Crassulaceae (họ Lá bỏng), trong tự nhiên nó có thể cao tới 90cm. Đây là loại cây trồng trong nhà lâu đời nhất được người dân trên thế giới trồng trong 100 năm qua, nó có nguồn gốc từ miền nam châu Phi, thích môi trường ấm áp, khô ráo và đầy nắng, không chịu lạnh, sợ ánh sáng mạnh và hơi chịu bóng râm.

Ở nhiều nước, nó được gọi là cây tiền nhưng ở Việt Nam và nhiều nước khác gọi là ngọc bích. Cây có lá dày căng mọng nước, hình dáng lá độc đáo, cành khỏe khoắn đơn giản nên thường được trồng chậu trang trí cửa sổ, bàn làm việc.

I. Đặc điểm hình thái & sinh trưởng

1. Đặc điểm hình thái

Ngọc bích là cây bụi mọng nước, sống lâu năm, thường phân nhiều nhánh, có thể đạt chiều cao 1 – 2 mét (hiếm khi tới 2.5 mét trong điều kiện trồng chậu, nhưng có thể lớn hơn ngoài tự nhiên). Thân cây mập mạp, khi già sẽ hóa gỗ và có màu nâu, đường kính thân của cây trưởng thành có thể tới 20 cm. Cành non có màu xanh lục.

• Lá mọc đối hoặc thành cụm. Thường không cuống hoặc cuống rất ngắn (<4mm). Phiến lá dày, mọng nước, hình trứng, elip hoặc trứng ngược thuôn dài, dài 3 – 7 cm và rộng 1.5 – 4 cm. Đầu lá tù hoặc có mũi nhọn ngắn, gốc lá hình nêm. Mép lá nguyên. Bề mặt lá nhẵn, màu xanh ngọc bích, bóng loáng, đôi khi hơi lồi cả hai mặt. Khi được trồng nơi có nắng nhiều, mép lá có thể có viền màu đỏ rất đẹp. Lá già sẽ tự nhiên vàng và rụng đi.
• Hoa: Cây trưởng thành (thường trên 10 năm tuổi) và có điều kiện thích hợp mới ra hoa, thường vào mùa thu đông hoặc đông xuân. Cụm hoa ở đỉnh cành, dạng xim hình cầu (thyrse) gồm một vài cụm nhỏ hơn (dichasia). Cuống cụm hoa dài 1 – 4cm. Hoa nhỏ, hình sao, 5 cánh. Đài hoa gồm các lá đài hình tam giác rộng, dài 1 – 2 mm, nhọn đầu, mọng nước, màu xanh lục. Tràng hoa màu trắng hoặc hồng nhạt, các cánh hoa dính nhẹ ở gốc (0.5 – 1mm), hình mác dài khoảng 7 – 10 mm, đầu cánh nhọn và hơi cong lên, thường xòe rộng vuông góc với cuống hoa. Nhị hoa có chỉ nhị dài 4 – 5.5 mm, bao phấn màu tím đặc trưng. Vòi nhụy dạng sợi, dài 2 – 3 mm. Hoa có thể có mùi thơm nhẹ nhàng.
• Quả dạng quả đại (follicle), dài khoảng 3 mm, hình trứng thuôn dài hơi xiên.

2. Đặc điểm sinh trưởng

Ngọc bích ưa môi trường có đủ ánh nắng, khô ráo, ấm áp, chịu được bóng râm một phần (ưa nắng hoặc 50 – 60% nắng là lý tưởng nhất, nếu nắng quá gắt lá sẽ có màu nâu chứ không xanh). Nhiệt độ phát triển tốt nhất cho cây là 15 – 24°C. Đất trồng tốt nhất là đất thịt pha cát hoặc đất mùn thoát nước tốt, nếu trộn với 50% cát thô và 50% mùn cưa thì sẽ sinh trưởng tốt hơn.

Loài này không có độc tính cao đối với con người nhưng có thể gây nguy hiểm cho vật nuôi, tất cả các bộ phận đều chứa hợp chất có độc có thể gây nôn mửa, co giật và khó thở ở động vật.

II. Tác dụng & ý nghĩa của cây

1. Tác dụng

1.1. Dược liệu

Trong y học dân gian, nước ép hoặc nước sắc từ lá cây được cho là có tác dụng tương tự lô hội, dùng ngoài để chữa vết thương, vết bầm, côn trùng cắn, mụn trứng cá và các bệnh ngoài da khác (như gàu, chàm…). Nước sắc lá cũng được dùng để súc miệng trị đau họng, viêm amidan hoặc uống trong để trị viêm thận, cảm lạnh, trĩ, viêm khớp…

Lưu ý: Ngọc bích được ghi nhận là có chứa độc tố, bao gồm cả Asen (thạch tín) trong lá. Việc sử dụng cây làm thuốc, đặc biệt là dùng trong (uống, nhai lá, nhỏ mũi), rất nguy hiểm và tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc nghiêm trọng nếu không có sự chỉ định và giám sát chặt chẽ của thầy thuốc có chuyên môn. Tuyệt đối không tự ý sử dụng làm thuốc theo các kinh nghiệm dân gian chưa được kiểm chứng khoa học đầy đủ về liều lượng, cách bào chế và độ an toàn.

1.2. Trang trí

2. Ý nghĩa

Ngọc bích còn gọi là Cây may ,mắn hay cây tiền ở nhiều nước, mang ý nghĩa phong thủy rất tốt đẹp, chủ yếu là thu hút tài lộc, sự giàu có và may mắn. Ý nghĩa này bắt nguồn từ những chiếc lá dày, tròn trịa trông như đồng xu và sức sống bền bỉ của cây. Ý nghĩa hoa của cây cũng rất tích cực: “Giàu sang phú quý”, “Mời gọi may mắn”, “Trường thọ”…

Theo phong thủy, đặt cây ở các vị trí tài lộc trong nhà hoặc văn phòng (thường là góc Tây, Tây Bắc, hoặc tùy theo hướng nhà) sẽ giúp gia tăng kim vận (vận may tiền bạc) và thu hút năng lượng tốt.

II. Hướng dẫn trồng & chăm sóc cây

Loài này ưa phân bón, bón đủ phân bón lót trước khi trồng và bón thúc bằng phân lỏng mỗi tháng một lần trong thời kỳ sinh trưởng sẽ giúp cây phát triển ổn định và khỏe mạnh.

1. Trồng & chăm sóc

Ngọc bích là loại cây trồng trong nhà có thể sống hàng chục năm nếu được chăm sóc tốt. Dưới đây là gợi ý trồng & chăm sóc cây, bạn tham khảo: Đất trồng là đất thoát nước tốt, nhẹ, nhiều cát, không chứa canxi và không quá chua. Bạn có thể cân nhắc hỗn hợp đất vườn, cát, đá trân châu tỷ lệ 2:1:1.

• Cây cần nắng đầy đủ và không khí thật thông thoáng để phát triển tốt và lá có màu đẹp. Thiếu nắng cây sẽ yếu và vươn dài.
• Ưa ấm áp nhưng chịu lạnh khá tốt so với nhiều cây mọng nước khác. Tuy nhiên, nên đưa cây vào nhà khi nhiệt độ xuống dưới khoảng 5°C.
• Cây chịu hạn rất tốt do trữ nước ở lá và thân. Chỉ tưới nước khi đất trong chậu đã khô hẳn và để thêm vài ngày. Nguyên tắc là giữ cho cây khô ráo. Mùa sinh trưởng (xuân hè) tưới đẫm khi đất khô. Mùa thu đông chỉ tưới rất ít (1 – 2 lần/tháng), đủ ẩm nhẹ. Luôn tránh ẩm ướt liên tục gây thối rễ.
• Cây không cần nhiều phân bón. Chỉ cần bón nhẹ vào mùa sinh trưởng (xuân hè) bằng phân tan chậm hoặc phân nước pha loãng (ví dụ: 1 – 2 lần/tháng).
• Thay chậu định kỳ 2-3 năm/lần vào mùa xuân hoặc thu khi cây đã lớn và rễ ăn kín bầu.

Một số dấu hiệu thường gặp

1. Lá rụng dần có thể do tưới nước quá nhiều, cây không có thời gian hấp thụ hết nước và bắt đầu bị tổn thương.
2. Thối rễ cũng do đất ẩm, nếu để vi khuẩn lây lan lên thân cây thì rất khó cứu được cây.
3. Đốm vàng trên lá chủ yếu do thiếu kali, tức là tới lúc phải bón phân. Nếu các lá phía dưới chuyển sang màu vàng là do thiếu đạm.
4. Cành yếu ớt, thiếu sức sống thì rất có thể do bụi cây bị thiếu phốt pho.
5. Vết nứt trên lá là do thừa đạm, tương đối nguy hiểm.
6. Lá có màu nâu và hơi nhăn nheo là do cây thiếu nước.

2. Kiểm soát sâu bệnh

Côn trùng gây hại cho cây ngọc bích bao gồm nhện đỏ và côn trùng cánh vảy. Nếu phát hiện có dấu hiệu của chúng thì phun 50% fenitrothionate EC tỷ lệ 1:1000 lần nước. Bệnh gây hại chủ yếu là bệnh đốm nâu, đốm lá, bạn có thể phun Bordeaux tỷ lệ 1:100 nước mỗi tháng một lần.

IV. Phương pháp nhân giống

1. Giâm cành

Ngọc bích là loài cây rất dễ nhân giống với tỷ lệ thành công cao. Nhân giống chủ yếu bằng phương pháp giâm cành, có thể thực hiện quanh năm. Chọn những cành có lá dày và xếp khít nhau, cắt thành đoạn dài 12 – 15cm sau đó bôi lại bằng than củi để héo khoảng 1 – 2 ngày rồi mới cắm vào đất cát ẩm (hoặc đất than bùn và đá trân châu), khoảng 20 – 25 ngày sau thì cành có thể bén rễ (đôi khi mất 1.5 – 2 tháng), khi rễ dài khoảng 3 cm thì có thể trồng ra chậu đường kính 5 – 7 cm. Để tỷ lệ ra rễ cao hơn thì nên nhúng vào dung dịch kích rễ trước khi cắm vào đất.

Lưu ý: Nên để vết cắt khô hoàn toàn trong bóng râm vài ngày trước khi giâm để tránh thối. Bỏ bớt lá gốc, cắm phần gốc đã khô vào giá thể thoát nước tốt (đất xương rồng hoặc hỗn hợp tương tự).

2. Giâm lá

Cũng là một phương pháp hiệu quả. Chọn lá khỏe mạnh, không quá non cũng không quá già. Để vết cuống lá khô trong vài ngày sau khi tách khỏi thân. Đặt lá nằm ngửa trên bề mặt giá thể ẩm, thoát nước tốt (không cần cắm lá xuống đất). Giữ ẩm vừa phải, đặt nơi thoáng mát, ánh sáng gián tiếp. Rễ sẽ mọc ra từ cuống lá sau 1.5 – 2 tháng. Khi có rễ thì phủ một lớp giá thể mỏng lên gốc lá. Cây con sẽ mọc ra từ gốc lá sau đó.

3. Gieo hạt

Ít phổ biến hơn cho người trồng tại nhà vì mất thời gian hơn (khoảng 3 tháng trở lên mới có cây con đủ lớn). Gieo hạt lên bề mặt giá thể ẩm, tơi xốp dành cho xương rồng/mọng nước, ấn nhẹ và không phủ đất lên hạt. Đậy bằng nilon để tạo hiệu ứng nhà kính, giữ ấm (nhiệt độ tốt nhất 20 – 25°C), ẩm và đặt nơi sáng (tránh nắng trực tiếp). Cần mở nilon thông gió hàng ngày. Hạt nảy mầm sau 2 – 3 tuần. Khi cây con có 3 – 4 lá thì có thể tách ra trồng riêng vào chậu nhỏ.