Cây kim ngân: Đặc điểm, tác dụng, trồng & chăm sóc, nhân giống

Kim ngân là một loại cây nhiệt đới thường xanh có nguồn gốc tự nhiên là ở Trung và Nam Mỹ, nó phát triển tới 20 mét mặc dù trồng trong chậu thì lại khá nhỏ và tối đa thường chỉ 2 mét. Nhiều người còn gọi nó là “cây tiền” vì người ta tin rằng loại cây này mang lại sự thịnh vượng cho gia chủ và góp phần cải thiện tài vận cho gia chủ, đó là lý do kim ngân hiện nay là một loài cây kiểng lá rất phổ biến. Tên khoa học của nó là Pachira aquatica.

I. Đặc điểm hình thái & sinh trưởng

1. Đặc điểm hình thái

Kim ngân là loại cây lâu năm phát triển tốt ở các vùng nhiệt đới vì có nguồn gốc từ Nam Mỹ như Mexico, Brazil, Hawaii. Hiện nay nó đã lan rộng sang châu Á như Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản và Thái Lan.

• Thân gỗ cao tới 15 mét, đường kính thân đạt tới 20 – 50 cm. Thân cây thẳng, gốc thường phình to. Vỏ cây phần lớn màu xanh lục nhẵn.
• Lá là lá kép chân vịt, có cuống dài, mọc cách nhưng thường mọc thành cụm ở đầu cành. Lá chét 4 – 8. Phiến lá chét hình elip dài đến hình trứng ngược, kích thước rất thay đổi, dài 3 – 30 cm, rộng 2 – 10 cm. Đầu lá nhọn sắc đến tù, gốc lá hình nêm. Lá chất giấy, mép nguyên. Cả hai mặt lá đều nhẵn không lông. Mặt trên màu xanh lục bóng, mặt dưới màu xanh lục nhạt. Gân giữa nổi lên ở cả hai mặt, trên gân có lông thưa thớt. Cuống lá chét gần như không có hoặc rất ngắn (dài 0.3 – 0.4 cm). Cuống lá chính dài 7 – 20 cm, hình trụ, màu xanh lục, nhẵn không lông.
• Hoa mọc đơn độc ở nách lá, thường ở các nách lá gần đầu cành. Hoa lớn, khi nở dài 15 – 25 cm, đường kính 6 – 9 cm, màu vàng nhạt. Cuống hoa ngắn, dài 2 – 3 cm, hơi mập. Đài hoa hình chén, dài 2 – 3 cm, đỉnh chia 5 thùy, các thùy phủ dày lông tơ màu nâu. Cánh hoa 5, hình mác – dải, dài 15 – 19 cm, rộng 1 – 2 cm, mặt trong có lông tơ màu trắng, dễ rụng. Nhị nhiều, chỉ nhị rất dài, màu vàng nhạt; bao phấn nhỏ. Vòi nhụy dài 12 – 16 cm, đầu nhụy chia 5 thùy, bầu nhụy 5 ô. Thời kỳ ra hoa ở vùng nhiệt đới kéo dài, khoảng tháng 4 – 11.
• Quả nang hình elip dài, dài 16 – 25 cm, đường kính 5 – 8 cm, đầu tù. Hạt hình thận, màu trắng, dài 1 – 1.2 cm, rộng 0.6 – 0.8 cm, có thể ăn được (sau khi chế biến).

2. Đặc điểm sinh trưởng

Kim ngân có nguồn gốc ở các vùng nhiệt đới châu Mỹ, là một trong những loài cây cấu thành nên rừng ven sông hoặc rừng đầm lầy, thường mọc ở hai bên bờ sông, nhưng cũng có thể mọc trên đất cát hoặc đất cát pha sét trên cạn. Cây ưa đất màu mỡ.

Đây là một loài thực vật nhiệt đới ẩm, nó có thể chịu được nhiệt độ cao và độ ẩm cao. Cây ưa sinh trưởng trong môi trường đủ ánh sáng mặt trời hoặc cả trong môi trường ánh sáng khá yếu (râm mát). Cây trưởng thành có khả năng chịu hạn và chịu bóng râm rất mạnh. Cây cũng có thể chịu được nhiệt độ thấp khoảng 0°C trong thời gian ngắn.

II. Tác dụng & ý nghĩa của cây

1. Tác dụng

1.1. Giá trị cảnh quan

Cây thích hợp trồng làm cây xanh ven các trục đường lớn, điểm xuyết trên bãi cỏ công viên và làm đẹp sân vườn cơ quan, trường học… Cây có các đặc điểm của thực vật nhiệt đới như gốc phình to/rễ bạnh, thích hợp trồng chậu để trang trí nội thất.

1.2. Giá trị thực phẩm

• Hạt có thể rang ăn hoặc nghiền thành bột dùng làm bánh mì. Hạt rang đôi khi cũng được dùng để pha chế đồ uống.
• Lá non và hoa nấu chín nhw rau ăn.

Lưu ý: Chỉ nên sử dụng các bộ phận làm thực phẩm khi biết chắc chắn về nguồn gốc và cách chế biến an toàn.

1.3. Giá trị dược liệu

• Hạt được dùng như một loại thuốc gây tê/mê.
• Vỏ cây dùng để điều trị bệnh dạ dày và đau đầu.
• Một chất chiết xuất từ vỏ cây nấu chín được dùng làm thuốc bổ máu.
• Lá giã nát ngâm trong nước lạnh dùng để đắp trị bỏng rát da.

Thông tin về công dụng dược liệu chủ yếu dựa trên kinh nghiệm dân gian và các ghi chép chưa được kiểm chứng khoa học rộng rãi. Cần tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi sử dụng.

1.4. Giá trị kinh tế

• Thuốc nhuộm: Thu được thuốc nhuộm màu vàng từ vỏ cây.
• Sợi: Thu được sợi từ vỏ cây, dùng để chèn khe thuyền (xảm thuyền) và làm dây thừng.
• Dầu hạt: Dầu trong hạt có tiềm năng công nghiệp để sản xuất xà phòng.
• Gỗ trọng lượng nhẹ, nhiều xơ, mềm, độ bền thấp. Thường chỉ dùng cho các mục đích chất lượng thấp như làm hộp, que diêm… Gỗ cũng thích hợp cho sản xuất giấy (có thể sản xuất 36% cellulose).

2. Ý nghĩa

Theo phong thủy, cây kim ngân là biểu tượng của “Sức sống mãnh liệt” (do dáng cây khỏe mạnh, vươn thẳng) và “Tài lộc, Giàu có” (đúng như tên gọi tiếng Anh “Money Tree” hay tên tiếng Việt “Phát tài”). Người ta tin rằng đặt cây ở gần cửa ra vào như cửa chính sẽ giúp thu hút năng lượng tốt (vượng khí), tăng vận may trong công việc và tiền bạc cho gia chủ. Sự dễ trồng và sức sống bền bỉ, lâu dài của cây càng làm tăng thêm ý nghĩa phong thủy tốt đẹp này.

III. Hướng dẫn trồng & chăm sóc cây

Kim ngân cần ánh sáng để phát triển nếu không thân cây sẽ dài, dáng xấu hơn, nhưng cũng cần tránh ánh sáng mặt trời trực tiếp vào mùa hè vì có thể làm cháy lá. Vị trí tốt nhất là phía đông và phía Nam của ngôi nhà. Trồng & chăm sóc cây không khó nhưng đòi hỏi bạn phải có sự chăm chỉ và có chút kiến thức cơ bản như sau:

1. Trồng cây

Đất trồng tốt nhất là cát sông, mùn lá, đất vườn theo tỷ lệ bằng nhau. Chậu phải có lỗ thoát nước.

Đối với trồng thủy canh: Những cành thu được sau khi cắt tỉa hoặc cắt từ cây mẹ cũng có thể được trồng trong nước (thường gọi là trồng thủy canh cho cành giâm). Cắt thành các đoạn khoảng 10cm, loại bỏ các lá ở phần gốc để giảm sự thoát hơi nước và tránh lá bị thối rữa trong nước, giữ lại vài lá ở phần ngọn.

Chọn một vật chứa sạch như lọ hoa, cốc thủy tinh… Đổ một lượng nước sạch vừa phải vào bình, chỉ đủ để ngập phần gốc cành giâm một chút. Có thể pha thêm một ít dung dịch kích thích ra rễ vào nước. Đặt bình ở nơi có bóng râm sáng sủa, tránh ánh nắng trực tiếp. Đảm bảo nhiệt độ nơi đặt cây ít nhất là 10°C. Chìa khóa thành công là phải thay nước thường xuyên. Nếu để cành ngâm trong nước cũ quá lâu, vi khuẩn và nấm mốc có thể phát triển gây thối rễ và thân. Nếu thấy nước bị đục hoặc có nhớt, hãy thay nước sạch ngay lập tức. Nên thay nước vài ngày một lần hoặc ít nhất một lần mỗi tuần để giữ nước sạch và cung cấp đủ oxy cho rễ non.

2. Chăm sóc cây

• Nhiệt độ phát triển tốt nhất là 20 – 28°C, hạn chế cao hơn 35°C hoặc thấp hơn 16°C. Vào mùa đông cần bảo vệ cây khỏi gió lùa và đặt nó càng xa càng tốt khỏi các thiết bị tỏa nhiệt.
• Trong những ngày hè nắng nóng, đất cần phải được làm ẩm thường xuyên nhưng chỉ bắt đầu tưới nước sau khi lớp đất trên cùng đã khô khoảng 2 cm. Trong mùa đông thì chỉ tưới nước khi bề mặt đất khô được 3 – 4 cm. Tuyệt đối không để cây bị ngập nước nếu không rễ sẽ bắt đầu thối, còn nếu để đất quá khô thì cây sẽ bắt đầu rụng lá. Độ ẩm không khí trung bình khoảng 60-65%.
• Bón phân từ đầu mùa xuân đến giữa mùa thu, định kỳ 3 tuần/ lần. Không bón phân vào mùa đông khi cây ngủ đông. Bạn có thể dùng phân NPK tỷ lệ bằng nhau và pha loãng nước để tưới cho cây.
• Cứ sau 2 – 3 năm thì thay chậu một lần. Cây có thể chịu được cả đất axit và kiềm, nhưng thích độ pH của đất nằm trong khoảng 6.0 -7.5. Khi trồng lại chậu mới thì nên chọn chậu có đường kính rộng hơn chậu trước 2 – 4 cm, chỉ nên thay chậu và hạn chế thay đất vì có thể làm hỏng bộ rễ.

Các vấn đề thường gắp

Kim ngân ít khi có sâu bệnh nếu được chăm sóc đúng cách, các loài gây hại chủ yếu là rệp và nhện nhưng bạn có thể kiểm soát dễ dàng. Một số vấn đề thường gặp nhất thường liên quan đến cách chăm sóc, ví dụ:

1. Lá bắt đầu chuyển sang màu vàng thì khả năng không khí trong phòng quá khô hoặc lâu không có phân bón.
2. Lớp phủ màu trắng trên lá do nhện và rệp, ký sinh trùng cư trú ở mặt dưới của lá.
3. Có vệt cháy khô trên mặt lá là do cháy nắng.
4. Lá héo do thiếu nước.
5. Vết màu nâu trên lá thường là bệnh thán thư, chủ yếu có tưới nước nhiều và tưới lẫn lên mặt lá. Bạn nên dùng thuốc diệt nấm để phòng trừ.
6. Lá rụng thường do nhiệt độ quá thấp.

IV. Phương pháp nhân giống

Việc nhân giống kim ngân có thể được thực hiện theo 3 cách: Gieo hạt, giâm cành và ghép.

1. Gieo hạt

Để gieo hạt thành công thì bạn nên sử dụng hạt tươi vừa mới lấy ra từ quả. Trồng hạt vào từng chậu hoặc cốc nhỏ trong đất than bùn trộn với đá trân châu hoặc cát theo tỷ lệ 5:3. Gieo hạt xuống độ sâu khoảng 1 cm sao cho chồi mắt hướng sang một bên, tưới nước và dùng màng nilon hoặc kính đậy lại, duy trì nhiệt độ > 25^oC và ánh sáng khuếch tán sáng, tưới nước thường xuyên khi lớp trên cùng khô.

Để hạt có tỷ lệ nảy mầm cao hơn thì bạn nên ngâm hạt trong nước ấm khoảng 1 giờ trước khi gieo. Ngoài ra có thể gieo thử nghiệm trong cốc nhỏ để loại bỏ dần các hạt không nảy. Cách làm là gieo trong đất xơ dừa, cũng tưới nước và phủ lại bằng nhựa nilon, quan sát trong khoảng 1 – 2 ngày tiếp theo, khi thấy rễ phát triển thì mở hộp ra. Những hạt không có dấu hiệu nảy mầm thì bỏ đi.

Khi cây lớn được khoảng 1 năm thì có thể bện thân vào nhau.

2. Giâm cành

Trước tiên cắt đoạn cành non (mọc trong năm) dài khoảng 10 – 15cm từ ngọn cây; lưu ý phải cắt lấy đoạn cành chứ không phải cuống lá riêng lẻ. Tiếp theo, loại bỏ bớt lá ở phần gốc cành, chỉ giữ lại 1 cuống lá với 2 – 3 lá chét hoặc cắt đôi các lá chét để giảm sự thoát hơi nước.

Ngâm phần gốc cành cắt vát vào nước sạch khoảng 1 giờ để cành hút đủ nước, có thể pha thêm một ít thuốc kích rễ. Chuẩn bị chậu c đất giâm sạch, tơi xốp, thoát nước tốt (ví dụ cát sông, rêu sphagnum, mùn lá và đất vườn theo tỷ lệ 2:1:2:2.. Dùng que tạo lỗ trước rồi nhẹ nhàng cắm cành giâm vào sâu khoảng 5 – 10cm.

Cuối cùng, tưới đẫm nước lần đầu, đặt chậu ở nơi bóng râm sáng sủa (tránh nắng trực tiếp) và giữ cho đất luôn đủ ẩm (không để khô hoàn toàn). Sau khoảng 2 – 3 tuần, cành sẽ bắt đầu ra rễ và nảy chồi mới; khi cây con đã ra được 3-5 cuống lá thì có thể nhẹ nhàng chuyển sang trồng trong chậu riêng.

3. Chiết

Khi lá phía dưới của cây rụng đi trông không đẹp mắt, hoặc khi cây phát triển quá cao, bạn có thể tiến hành chiết cành trên không. Khoảng 2 tháng sau khi chiết, cây sẽ bắt đầu ra rễ. Vì bộ rễ của cây Kim tiền dường như phát triển khá chậm, nên tùy thuộc vào kích thước của cây và sự phát triển của bầu rễ, tốt hơn có lẽ nên đợi 3 tháng hoặc hơn cho rễ phát triển đủ mạnh rồi mới cắt cành chiết ra trồng vào chậu mới.