Cây trầm (dó bầu): Đặc điểm, tác dụng, cách trồng & chăm sóc

Dó bầu hay trầm hương (kỳ nam) là một loại cây nhiệt đới sống ở tầng dưới của rừng nhiệt đới Đông Nam Á, là một loài cây hiếm vì nhựa cây tiết ra trong lõi của nó có mùi thơm khi đốt cháy. Tên khoa học của nó có từ năm 1914 – 1915, nhưng đã được khai thác hàng thế kỷ ở Campuchia.

I. Đặc điểm hình thái & sinh trưởng

1. Đặc điểm hình thái

Cây dó bầu có tên khoa học là Aquilaria crassna, một loài cây thường xanh cỡ trung bình có thể cao tới 20m, nguồn gốc từ Đông Dương mọc trong các khu rừng nhiệt đới cao 1000m so với mực nước biển. Tâm gỗ hoặc gỗ lũa già của cây chính là nguồn gốc tiết ra nhựa có mùi thơm khi bị tác động bởi nấm hoặc nhiễm trùng(?), và vì phần lớn đều là cây sống trong tự nhiên hoang dã nên hiện được coi là cực kỳ nguy cấp.

• Lá cây dài 5 – 11cm, rộng 2 – 4cm, có hình elip, hình trứng, hoặc hình mũi mác. Mặt trên của lá nhẵn và có màu xanh đậm, trong khi mặt dưới có màu xanh nhạt hơn và có lông tơ mềm.
• Về hoa, những bông hoa màu vàng lục mọc thành cụm ở nách lá (kẽ giữa cuống lá và thân/cành). Cây bắt đầu ra quả từ năm thứ 4 hoặc thứ 5. Ở Việt Nam, cây thường ra hoa vào khoảng tháng 2 hoặc tháng 3, và quả chín vào khoảng tháng 6 hoặc tháng 7.

Ở Việt Nam, loài này trước đây bị khai thác quá mức nên hiện nay chỉ được tìm thấy rải rác ở phía nam đất nước gần biên giới với Campuchia và dọc biên giới với Lào về phía tây thành phố Đà Nẵng. Nó cũng được tìm thấy ở các dải ven biển ở các tỉnh Quảng Ninh , Lào Cai, Hòa Bình, Tuyên Quang và trên đảo Phú Quốc.

Ở Lào, nhờ công lao của bà Bouakaykhone Svengsuksa mà ngày nay chúng ta biết rằng “Gỗ trầm thực chất là kết quả của của sự nhiễm trùng nấm diễn ra trong tâm gốc của cây dó bầu ”. Nhiều ý kiến ​​liên quan đến nguyên nhân lây nhiễm đã được đưa ra: Do côn trùng, vi khuẩn…. nhưng chắc chắn là cây do bầu chứa gỗ trầm đã mục nát hoặc đã già lũa. Sự nhiễm trùng này sẽ giúp cây tiết ra lượng nhựa dồi dào trong lõi, làm chết mô và mô trở nên nên đen, đặc lại như lông đại bàng.

Bà cũng nói thêm: “Nhựa có vị chua, ngọt, đắng và cay cùng một lúc. Khi đốt lên thì nó tỏa ra ngọn lửa màu xanh cùng mùi thơm đặc trưng”, được sử dụng làm nhang hoặc làm thuốc bổ. Tuy nhiên, những người sở hữu nó thích bán với giá trị cao để lấy tiền là chính, hầu như không được sử dụng trong đời sống tôn giáo hoặc gia đình.

II. Công dụng của trầm hương

Agar (nhựa thơm chiết xuất từ cây có giá trị rất cao, được sử dụng trong sản xuất nước hoa và trong y học cổ truyền, cần tối thiểu 20kg gỗ nhựa mới chiết xuất được 12ml agar.

Trong ngành mỹ phẩm, nước hoa và các hỗn hợp nước hoa được gọi chung là “chất tạo hương” hoặc “dầu thơm”. Trên các sản phẩm, chúng thường được ghi là “PARFUM” theo tên INCI. Đây là các chất đơn lẻ, có thể có nguồn gốc từ nguyên liệu tự nhiên hoặc tổng hợp, không được pha loãng hoặc trộn lẫn.

Dầu thơm bao gồm các thành phần như tinh dầu, nhựa và tinh chất, được chiết xuất từ nhiều nguồn khác nhau như hoa, lá, quả, vỏ cây, gỗ. Các hợp chất được tách từ tự nhiên như aldehyd, xeton, este cũng được sử dụng, bao gồm các chất như geraniol, citronellal, citral, eugenol, menthol, cũng như các chất như citronellol, geranyl acetate, jonone được tổng hợp.

Sự đe dọa

Có ít hơn 8% cây dó bầu và cây Gyrinops trong tự nhiên có chứa nhựa trầm hương. Dó bầu phải đối mặt với mối đe dọa kép là nạn phá rừng và khai thác quá mức. Nó đã bị khai thác quá mức kể từ những năm 1970 và trong những năm 2000 có nguy cơ tuyệt chủng. Mặc dù về mặt lý thuyết thì dó bầu là nguồn tài nguyên có thể tái tạo nhưng phải mất một thời gian dài để thay thế một cây tự nhiên đã mất hơn 80 năm để sản xuất ra trầm hương bên trong thân cây.

III. Hướng dẫn trồng & chăm sóc cây

1. Trồng cây

Để trồng cây dó bầu thành công, trước hết cần chuẩn bị đất. Cây dó bầu không quá kén đất, nhưng phát triển tốt nhất trên đất đỏ bazan, đất feralit, hoặc đất phù sa cổ, có tầng canh tác dày và thoát nước tốt. Chọn vị trí trồng ở nơi cao ráo, khuất gió và có đủ ánh sáng. Trước khi trồng, nên cày xới đất, làm sạch cỏ dại.

Có hai cách đào hố trồng: hố tiêu chuẩn (50cm x 50cm x 40cm) bón lót 20kg phân chuồng, hoặc hố nhỏ (20cm x 20cm x 20cm) không cần bón lót (bón thúc sau). Khoảng cách trồng thích hợp là 2m x 3m. Cây giống nên chọn cây khỏe mạnh, cao trên 20cm hoặc đã ươm 10 – 18 tháng. Với cây rễ trần, trước khi trồng, cần cắt bớt cành lá, tỉa rễ, và nhúng rễ vào bùn. Khi trồng, đặt cây thẳng đứng, lấp đất từng lớp, nén chặt, tưới đẫm nước và phủ gốc để giữ ẩm. Sau khi trồng, cần tưới nước thường xuyên, đặc biệt trong mùa khô.

2. Chăm sóc cây

• Tưới nước thường xuyên, tùy theo thời tiết. Làm cỏ, xới đất 1-2 tháng/lần.
• Bón phân:
  • Mùa khô: Bón thúc bằng nước phân chuồng pha loãng hoặc phân đạm (sulfat amon, urê) pha với nước.
  • Mùa mưa: Bón phân hữu cơ (phân chuồng, phân xanh) trộn với super lân, bón vào rãnh đào xung quanh gốc cây.
• Tỉa bỏ các cành nhánh phía dưới, cành bị sâu bệnh, cành mọc quá dày để cây tập trung phát triển thân chính, tạo điều kiện cho việc tạo trầm hương sau này.

3. Tạo trầm nhân tạo

Để tạo trầm hương nhân tạo trên cây dó bầu, người ta thường áp dụng các phương pháp gây tổn thương cho cây, kết hợp hoặc không kết hợp với việc cấy nấm. Cây từ 5 – 7 năm tuổi, đường kính thân đạt trên 10cm là có thể bắt đầu tạo trầm. Một trong những cách phổ biến là phương pháp cắt, đục, gây thương tích. Người ta sẽ chọn những cây khỏe mạnh, tạo các vết cắt hoặc đục lỗ trên thân cây (thường ở độ cao cách mặt đất 1.5 – 2m). Các vết cắt này có thể là vết cắt dọc, cách nhau 30-40cm, sâu 3-4cm, hoặc là các lỗ đục hình vuông, hình tròn.

Phương pháp hiệu quả và chủ động hơn là cấy nấm tạo trầm. Với phương pháp này, sau khi tạo vết thương trên thân cây (thường là khoan lỗ hoặc cắt vạt), người ta sẽ cấy trực tiếp các loại nấm có khả năng tạo trầm vào vết thương. Vết thương sau đó sẽ được bịt kín bằng màng nilon, bùn, hoặc vật liệu phù hợp để tránh nhiễm trùng và côn trùng. Phương pháp cấy nấm giúp rút ngắn thời gian tạo trầm và tăng khả năng thành công, cũng như kiểm soát được chất lượng trầm.

Ngoài ra, trong tự nhiên, những cây dó bầu bị chết do sâu bệnh, gió bão, hoặc bị mục nát cũng có thể hình thành trầm hương. Đây gọi là phương pháp lấy trầm từ cây chết, tuy nhiên, chất lượng trầm hương thu được không ổn định. Thời gian để cây dó tạo trầm sau khi được tác động có thể từ vài tháng đến vài năm, tùy thuộc vào phương pháp, loại nấm, điều kiện môi trường, và tuổi cây. Cây càng lớn, thời gian tạo trầm càng dài thì chất lượng trầm càng cao.