Cây cỏ gương: Đặc điểm, tác dụng, cách trồng & chăm sóc

Có một loại cây có lá tròn xoe như hình tròn và tên của nó là cỏ gương, một loài cây thuộc họ Urticaceae có nguồn gốc từ Trung Quốc nên ngày nay được nhiều người chọn mua làm cây kiểng lá trong nhà, rất bắt mắt. Qua bài viết này, chúng tôi sẽ giới thiệu cho bạn về loài cây này cũng như phương pháp nhân giống, trồng & chăm sóc để cây của bạn đẹp và khỏe nhất.

Cỏ gương có tên khoa học là Pilea peperomioides, một loại cây thuộc chi Pilea họ Urticaceae. Nó được phát hiện lần đầu tiên ở Vân Nam Trung Quốc bởi nhà thực vật học người Scotland George Forrest vào đầu thế kỷ 20.

I. Đặc điểm hình thái & sinh trưởng

1. Đặc điểm hình thái

Cỏ gương, hay đồng tiền, là cây thân thảo nhỏ sống lâu năm, mọc thành bụi. Toàn cây không có lông, phát triển từ thân rễ ngầm. Thân cây trên mặt đất thường ngắn, mọc thẳng đứng, khá mập, không phân nhánh, cao 2 – 13 cm, đường kính 5 – 10 mm, có các đốt rất sát nhau, màu xanh lục (khi khô sẽ chuyển sang màu nâu nhạt).

• Lá & Lá kèm: Lá mọc tập trung thành cụm dày đặc ở đỉnh thân. Phần thân phía trên được bao phủ bởi các lá kèm dạng vảy màu xanh nhạt, dài khoảng 7mm, đầu lá nhọn dài. Vết sẹo do lá già rụng để lại khá lớn, hình bán nguyệt.
  • Cuống lá mảnh, dài, kích thước 2 – 17 cm.
  • Phiến lá mọng nước, hình gần tròn, đường kính hoặc chiều dài/rộng khoảng 2.5 – 9 cm. Đặc điểm quan trọng nhất là lá đính gốc cuống vào giữa mặt dưới của phiến lá giống như lá sen. Đầu lá tù, gốc lá tròn hoặc hơi lõm, mép lá nguyên. Mặt trên lá màu xanh lục, mặt dưới màu xanh xám nhạt hơn.
  • Có các thể đá vôi (cystoliths) hình que nhỏ li ti (dài 0.1 – 0.2mm), nhìn rõ hơn ở mặt trên.
• Cụm hoa: Hoa đơn tính khác gốc. Cụm hoa mọc đơn độc ở nách các lá phía đỉnh thân, dạng chùy xim, dài 10 – 28 cm. Cuống cụm hoa mập, dài 5 – 14 cm. Các hoa nhỏ xếp thưa thớt trên các nhánh của cụm hoa mọc theo kiểu ziczac. Dưới mỗi hoa có lá bắc rất nhỏ (~0.5mm), hình mác.
  • Hoa đực: Có cuống, toàn bộ hoa hơi có màu đỏ tía. Khi còn là nụ có hình trứng ngược, dài khoảng 2.5mm. Bao hoa  chia 4 phiến hình trứng ngược, mặt ngoài gần đỉnh mỗi phiến có một mấu sừng ngắn. Nhị 4. Có nhụy lép nhỏ hình thuôn dài.
  • Hoa cái: Gần như không có cuống. Bao hoa gồm 3 phiến không đều nhau: phiến ở giữa lớn nhất có hình thuyền (khi mang quả thì dài chưa bằng một nửa quả), 2 phiến bên hình tam giác hẹp (ngắn gần bằng một nửa phiến giữa).
• Quả thuộc dạng quả bế (quả khô, không tự mở, chứa 1 hạt). Quả hình trứng, hơi dẹt và thường bị lệch một bên, kích thước rất nhỏ (dài khoảng 0.8 mm). Bề mặt quả có các mấu nhỏ li ti màu đỏ tía giống như mụn cóc.

Cây ra hoa vào mùa xuân hè (tháng 4 – 7). Quả hình thành và chín vào mùa hè thu (tháng 7 – 9).

2. Đặc điểm sinh trưởng

Cỏ gương rất ưa bóng râm và phát triển tốt nhất ở nơi có ánh sáng tán xạ, sáng sủa. Cây có thể sống được ở nơi rất ít sáng (chỉ cần đủ sáng để đọc báo được) nên rất phù hợp trồng trong nhà. Cần tránh ánh nắng trực tiếp gay gắt vì cây không chịu được. Nhiệt độ sinh trưởng tối ưu là 15 – 25°C. Cây không chịu được lạnh, cần giữ nhiệt độ > 7°C vào mùa đông (< -4°C cây có thể bị tổn thương nặng hoặc chết).

II. Công dụng & ý nghĩa của cây

1. Tác dụng

1.1. Cảnh quan

Cỏ gương là một loại cây cảnh lá nội thất rất được ưa chuộng, đặc biệt ở phương Tây, nhờ hình dáng lá tròn độc đáo giống như những đồng xu hay lá sen thu nhỏ, dáng cây tổng thể xinh xắn, dễ trồng và dễ nhân giống. Cây thích hợp để trồng trong chậu trang trí nhà ở, văn phòng, sân vườn, nhà kính hoặc làm nguyên liệu trang trí cho tiểu cảnh, bonsai.

1.2. Dược liệu

Theo Y học dân tộc người Thái, toàn cây có vị hơi đắng, cay, tính hàn. Các tài liệu ghi nhận công dụng chính là thanh nhiệt giải độc, tiêu sưng giảm đau, có thể hỗ trợ liền xương (tiếp cốt). Cây được dùng để điều trị các chứng như đơn độc (erysipelas – một dạng viêm da cấp tính), gãy xương, sưng đau do chấn thương, ho do nhiệt ở phổi, phù do viêm thận, mụn nhọt…

Lưu ý: Đây là các ứng dụng theo kinh nghiệm dân gian và Y học cổ truyền. Việc sử dụng cây Đồng tiền làm thuốc cần phải có sự tư vấn và hướng dẫn của bác sĩ hoặc thầy thuốc có chuyên môn.

1.3. Ẩm thực

Lá non và thân non của cây có thể được sử dụng làm rau ăn ở một số nơi, được cho là có tác dụng thanh nhiệt, giải thử (giải nhiệt, làm mát trong mùa hè).

2. Ý nghĩa

Cỏ gương có biệt danh là “cây tình bạn” vì loài này dễ dàng phân chia cây với bạn bè bằng cách chia rễ hoặc giâm cành. Những chiếc lá hình tròn còn tượng trưng cho sự đoàn tụ, hạnh phúc nên nó là loại cây tượng trưng cho tình bạn và gửi đi những lời chúc phúc.

III. Hướng dẫn trồng & chăm sóc cây

Yêu cầu đất thoát nước cực tốt, thoáng khí. Nên dùng đất dành cho xương rồng, sen đá hoặc tự trộn đất trồng với tỷ lệ lớn các vật liệu như đá perlite, đá pumice, xỉ than, cát hạt lớn… Bạn có thể cân nhắc hỗn hợp gồm đất mùn lá, đất vườn, cát sông, than củi, phân hữu cơ động vật đã phân hủy theo tỷ lệ 3:3:2:1:1.

• Cây ưa ánh sáng gián tiếp, sáng sủa và cần vị trí thông thoáng. Tránh ánh nắng mặt trời trực tiếp gay gắt (gây cháy lá). Cây có thể sống ở nơi ít sáng nhưng sẽ vươn dài và nhạt màu. Nhiệt độ phòng mát mẻ đến ấm áp (15 – 25°C) là lý tưởng. Cần giữ ấm, tránh nhiệt độ < 7 – 10°C và tránh gió lùa lạnh hoặc luồng gió điều hòa.
• Chỉ tưới nước khi đất đã khô sâu vài cm bên dưới bề mặt. Cây có lá mọng nước nên chịu khô hạn tốt hơn chịu úng. Khi tưới, tưới thật đẫm cho nước chảy hết ra khỏi đáy chậu rồi đổ bỏ nước thừa. Để đất khô hẳn giữa các lần tưới là cách tốt nhất để tránh bệnh thối rễ (nguyên nhân chính gây chết cây). Giảm tưới tối đa vào mùa đông. Thường xuyên lau bụi trên lá.
• Cây không cần nhiều phân bón. Chỉ cần bón phân lỏng cân đối pha thật loãng (loãng hơn 1/2 – 1/4 so với liều thông thường), bón khoảng 1 tháng một lần trong mùa sinh trưởng. Ngừng bón phân vào mùa đông hoặc khi nhiệt độ quá cao/quá thấp.
• Cây không cần cắt tỉa nhiều, chỉ cần bấm ngọn các thân mọc quá dài để khuyến khích cây phân nhánh và giữ dáng tròn đẹp. Cắt bỏ lá vàng hoặc bị hỏng.
• Thay chậu khi rễ đã ăn kín bầu (thường 1 – 2 năm một lần) vào mùa xuân. Chọn chậu có lỗ thoát nước tốt.

Cây rất khỏe mạnh và ít khi bị sâu bệnh. Vấn đề nghiêm trọng nhất là bệnh thối rễ hoặc thối thân do tưới quá nhiều nước hoặc đất thoát nước kém. Có thể gặp rệp nếu môi trường không sạch sẽ, hoặc ruồi đất nhỏ (fungus gnats) nếu đất trồng quá ẩm và giàu hữu cơ.

IV. Phương pháp nhân giống

Nhìn chung có 3 phương pháp nhân giống cây trồng là phân chia, cắt và gieo hạt.

• Tách cây con: Đây là phương pháp đơn giản, phổ biến và hiệu quả nhất. Cây mẹ thường tự đẻ ra nhiều cây con (chồi bên) từ gốc thân hoặc trên thân rễ bò ngầm. Thời điểm tốt nhất để tách là mùa xuân (tháng 3 – 5) khi cây sinh trưởng mạnh. Khi cây con đã có 3 lá trở lên và đã có rễ (hoặc cao trên 5cm), dùng dao sắc cắt rời chúng khỏi cây mẹ. Có thể bôi một ít tro bếp hoặc bột trừ nấm vào vết cắt để sát khuẩn. Trồng cây con đã tách vào chậu mới với hỗn hợp đất giàu mùn, thoát nước tốt. Đặt cây ở nơi hơi có bóng râm, phun sương giữ ẩm. Cây con bén rễ và phát triển rất nhanh, thường chỉ sau khoảng 10 ngày là có thể sống khỏe.

• Giâm cành/chồi/lá: Có thể thực hiện vào xuân hè hoặc cuối hè đầu thu. Có nhiều cách:
  • Giâm chồi/ngọn: Tách các chồi nonchưa có rễ mọc trên thân cây mẹ, hoặc cắt đoạn ngọn cây mẹ. Có thể để vết cắt hơi se khô. Giâm vào giá thể ẩm, thoát nước tốt. Giữ ẩm cao (nên trùm túi nilon), đặt nơi râm mát, ấm áp (khoảng 20°C). Chồi/ngọn ra rễ khá nhanh (khoảng 10 – 15 ngày). Sau khoảng 1 tháng có thể trồng ra chậu.
  • Giâm đoạn thân: Cắt thân thành các đoạn ngắn khoảng 3cm và giâm vào giá thể.
  • Giâm lá: Có thể giâm lá (tương tự như cách giâm lá Thu hải đường) nhưng phương pháp này ít phổ biến và có thể khó thành công hơn.

• Gieo hạt: Phương pháp này ít được sử dụng vì hạt rất nhỏ và khó thu hoạch. Nếu có hạt, cần gieo rất nông trên bề mặt giá thể ẩm, tơi xốp và giữ ẩm, ấm liên tục.