Chuối rẻ quạt: Đặc điểm, tác dụng, cách trồng & chăm sóc

Chuối rẻ quạt hay chuối cọ là một loài thực vật có tên khoa học là Ravenala madagascariensis, hình dáng độc đáo với những tàu lá xếp thành nan quạt. Loài này có lá rộng, thường xanh quanh năm lại không chứa độc tính nên được trồng nhiều làm cây cảnh sân vườn hoặc trang trí hành lang. Hiện nay cũng có nhiều giống lùn hơn nên có thể trồng trong phòng khách, văn phòng.

Quê hương của chuối rẻ quạt như bạn có thể đoán từ tên khoa học của nó, là Madagascar. Người dân trên đảo này đã chọn nó làm biểu tượng quốc gia và còn được trưng bày trên máy bay của các hãng hàng không Madagascar.

I. Đặc điểm hình thái & sinh trưởng

1. Đặc điểm hình thái

Chuối rẻ quạt là một loài cây thường xanh có thể cao tới 12 m, thân cây cao có thể đạt tới 10 mét, mọc thẳng, cao lớn, hình trụ, bề mặt xù xì, có các vết vòng (sẹo lá cũ) rõ ràng, không phân nhánh, thường mọc thành bụi. Mỗi cây thường có khoảng 20 lá lớn hình quạt xếp thành một mặt phẳng và đối xứng nhau.

• Lá đơn mọc cách ở đỉnh thân, xếp thành 2 dãy dọc đều đặn trên một mặt phẳng (tạo thành hình quạt), có cuống dài 2-4 mét. Phiến lá dài khoảng 3 mét và rộng 60 – 100 cm, hình elip thuôn dài, rất giống với lá chuối. Bẹ lá hình ống, có thể dự trữ nước. Khi già đi, những chiếc lá phía dưới chuyển dần sang màu vàng và gãy cho đến khi có màu nâu đất.
• Gốc cụm hoa có một tổng bao lớn dạng mo hình thuyền, đầu nhọn. Hoa chuối có màu xanh lam và trắng và là hoa lưỡng tính. Các hoa mọc ra từ bên trong mo này, xếp thành hai dãy dọc. Hoa có 3 lá đài hình kim dài khoảng 20 cm và rộng 12 mm và 3 cánh hoa màu trắng. Nhị 6. Bầu nhụy 3 ô, mỗi ô chứa nhiều noãn.
• Quả là quả nang, 3 ô, màu nâu, vỏ quả ngoài cứng, nhiều xơ. Hạt nhiều, dài khoảng 1 cm, đường kính khoảng 0.6 cm, hình elip dẹt, màu nâu đen, bên ngoài được bao bọc bởi áo hạt màu xanh lam rực rỡ (đây là đặc điểm rất nổi bật của loài này)

2. Đặc điểm sinh trưởng

Cây có nguồn gốc đảo Madagascar, nên thích hợp với môi trường có nắng đầy đủ (cả ngày) hoặc bán nhật chiếu (nửa ngày), nhiệt độ cao và ẩm ướt (rất phù hợp với khí hậu nhiệt đới ở Việt Nam). Cây thích đất giàu chất hữu cơ và thoát nước tốt, kỵ ngập úng. Đất cần có tầng canh tác đủ sâu để bộ rễ có thể ăn sâu, bám chắc nhằm chống chịu gió mạnh, nhiệt độ thích hợp là 15 – 35°C.

II. Tác dụng & ý nghĩa của cây

1. Tác dụng

1.1. Trang trí

Lá cây to lớn, hình dáng kỳ lạ và đẹp mắt, mang đậm phong cách nhiệt đới. Cây thường được sử dụng để trang trí trong các khu du lịch, sảnh khách sạn, công viên, vườn thực vật hay khuôn viên trường học, tạo nên hiệu quả trang trí rất ấn tượng. Ngoài ra, ở những vùng có mùa đông lạnh (như miền Bắc Việt Nam), có thể được trồng trong chậu lớn đặt trong nhà.

1.2. Giải khát

Bên trong cuống lá chứa nhiều nước sạch, có thể dùng để giải khát cho người đi đường (đây cũng là nguồn gốc tên gọi “cây của lữ khách”). Bẹ lá của cây có cấu trúc đặc biệt giúp dự trữ nước mưa. Khi trời mưa, nước mưa hứng được từ những phiến lá sẽ chảy theo cuống lá vào bên trong các khoang chứa được tạo bởi các bẹ lá phía dưới xếp khít vào nhau. Cấu trúc này, kết hợp với lớp vỏ nhẵn và lớp phấn sáp bao phủ trên cuống lá, giúp ngăn chặn sự bay hơi nước và tăng khả năng chịu hạn của cây. Một cuống lá có thể chứa được vài lít nước.

2. Ý nghĩa

Ý nghĩa hoa của cây chuối rẻ quạt là “Tinh thần không sợ hãi bất cứ điều gì”. Ý nghĩa “Tinh thần không sợ hãi bất cứ điều gì” gợi lên hình ảnh người lữ khách can đảm, không ngần ngại tiến về phía trước trên hành trình của mình.

III. Hướng dẫn trồng & chăm sóc cây

Trồng & chăm sóc chuối rẻ quạt cũng tương đối đơn giản, nếu bạn đã từng trồng hoa thiên điểu thì trồng cây này cũng đơn giản như vậy. Hỗn hợp đất trồng là đất vườn + cát sông là phù hợp nhất, bạn có thể bón thêm ít phân lót trước khi trồng để tăng dinh dưỡng cho đất. Cần chú ý rễ của loài này có khả năng hút nước rất tốt nên không trồng các loài cây khác bên cạnh. Nếu trồng trong vườn theo hàng thì khoảng cách giữa các cây ít nhất là 5 mét.

• Cây chịu lạnh kém, nhiệt độ tối thiểu nên trên 10°C (dù có thể sống sót ở 5°C nếu giữ đất khô ráo). Vào mùa khô mát ở những vùng lạnh (như miền Bắc), cần đưa cây vào nhà hoặc nơi ấm áp, tránh đặt sát cửa sổ lạnh và tránh gió điều hòa.
• Đây là cây ưa nắng và thông thoáng nhưng cũng chịu được bóng râm. Cần tránh nắng gắt giữa trưa mùa hè để không bị cháy lá. Nếu đặt trong nhà, nên chọn vị trí gần cửa sổ có ánh sáng tốt (có thể che rèm mỏng). Khi di chuyển cây giữa các vị trí có ánh sáng khác nhau, cần cho cây thích nghi từ từ.
• Tưới nước khi đất đã khô hẳn khi chạm tay vào. Vào mùa mưa, tưới đẫm cho nước chảy ra khỏi đáy chậu, tuyệt đối tránh tưới quá nhiều hoặc để nước đọng. Giảm dần lượng nước tưới vào mùa thu đông.
• Cây không yêu cầu nhiều phân bón nhưng nếu muốn cây to lớn, lá xum xuê, có thể bón thúc trong mùa mưa. Có thể dùng phân tan chậm (2 tháng/lần) hoặc phân bón lỏng pha loãng (2 tuần/lần thay cho việc tưới nước). Không bón phân vào mùa thu đông,
• Thời điểm cắt tỉa thích hợp là vào mùa mưa (khoảng tháng 5 – 7). Cắt bỏ lá khô hoặc các bẹ lá mọc quá dày. Nếu chỉ có đầu lá bị khô, chỉ cần cắt bỏ phần khô đó. Nếu cả lá bị gãy hoặc khô héo, cắt sát gốc.

Nếu trồng chậy thì nên hay chậu định kỳ 1 – 2 năm/lần cho cây, thời điểm tốt nhất là vào mùa mưa (mùa sinh trưởng), chọn ngày khô ráo, thoáng mát.

Kiểm soát sâu bệnh

• Bệnh đốm lá thường xảy ra trên lá. Bạn có thể phun 50% bột thấm carbendazim tỷ lệ 1:600 lần nước.
• Các loài gây hại bao gồm côn trùng cánh vảy, nếu phát hiện thì có thể phun 1:1000 lần buprofen 25%.

Dấu hiệu thường gặp

• Thối rễ xảy ra do đất quá ẩm, thiếu oxy. Biểu hiện: cây héo dù đã tưới, lá vàng/rụng, gốc mềm, đất có mùi hôi. Cách xử lý: Thay đất thoát nước tốt, cắt bỏ rễ hỏng, giữ cây nơi thoáng mát và tưới ít nước, có thể dùng thuốc kích rễ.
• Bó rễ xảy ra khi rễ lấp đầy chậu. Biểu hiện: Nước khó thấm, rễ chui ra ngoài lỗ thoát nước, lá vàng. Cách khắc phục: Thay sang chậu lớn hơn vào mùa mưa (mùa sinh trưởng).
• Cháy lá do nắng gắt trực tiếp. Biểu hiện: Lá bạc màu hoặc có đốm nâu khô. Cách khắc phục: Chuyển cây vào nơi râm mát hơn và cắt bỏ phần lá bị cháy (lá cháy không phục hồi được).

IV. Phương pháp nhân giống

Chủ yếu nhân giống bằng cách chia cây hoặc gieo hạt. Vào đầu mùa xuân hoặc sau khi cây ra hoa thì dùng dao cắt những cây con mọc ra từ cây mẹ ở dưới gốc, sau đó cẩn thận tách thân rễ sao cho mỗi cây có khoảng 3 chồi rồi trồng riêng.

Hạt giống được ngâm trước trong nước ấm 1-2 ngày, tốt nhất có thêm chất kích thích sinh trưởng, sau đó đem gieo vào đất làm bằng lá, đất than bùn và cát, vùi sâu 2 cm (có thể ở dạng viên than bùn) và đặt ở nơi ấm áp +25-32C và nơi sáng sủa. Trung bình, hạt nảy mầm từ 1 đến 3 tháng. Theo quy luật, nhiệt độ càng cao thì cây con xuất hiện càng nhanh.