Cây cẩm thạch: Đặc điểm, tác dụng, cách trồng & chăm sóc

Cẩm thạch có tên khoa học là Euonymus Fortunei, có lá màu xanh nhạt và sáng bóng rất đẹp, không đổi màu tùy theo thời gian trong năm. Đây là cây bụi nhỏ được trồng thành hàng trong vườn trong thiết kế cảnh quan vì lá rất đẹp.

I. Đặc điểm hình thái & sinh trưởng

1. Đặc điểm hình thái

Cẩm thạch là một loài cây bụi, mọc thẳng hoặc hơi bò/leo, cao tới 2.5 mét, có nhiều cành nhánh. Cành non hình trụ, mọc thẳng hoặc xiên lên trên, màu xanh xám, nhẵn, không lông.

• Lá chất da, mọc đối chữ thập, có cuống. Phiến lá dạng hình elip thuôn dài, dài 4 -8cm, rộng 2 – 4 cm, đầu lá nhọn dần hẹp hoặc nhọn, gốc lá hình nêm hoặc hình nêm rộng, mép lá có răng cưa. Gân bên mỗi bên 5 – 7. Cuống lá dài 0.4 – 0.7 cm.
• Hoa mọc thành cụm hoa xim ở nách lá (thường ở gần đầu cành non), phân nhánh 1 – 3 lần, dài hơn lá. Hoa màu vàng nhạt hoặc trắng xám, đường kính 0.8 – 1.1 cm. Cuống hoa nhẵn, dài 1 – 1.5 cm. Đài hoa chia 4 thùy, thùy dạng hình trứng. Cánh hoa 4, hình trứng rộng, dài 0.6 – 0.8 cm, rộng 0.3-  0.4 cm, đầu tù. Nhị 4, đính trên đĩa hoa. Bầu nhụy ẩn trong đĩa hoa. Thời kỳ ra hoa vào khoảng mùa hè (tháng 5 – 8 ở Việt Nam).
• Quả là quả nang, hình cầu rộng, đường kính 0.4 – 0.6 cm. Vỏ quả ngoài có gai thịt mọc thưa, gai cong, dài khoảng 0.2 cm. Quả chín vào khoảng mùa thu. Sau khi chín, vỏ quả ngoài có gai sẽ nứt thành 2 – 4mảnh, để lộ ra hạt được bao bọc bởi áo hạt màu đỏ rực, óng ánh. Hạt nhỏ, hình thận tròn, có dầu.

2. Đặc điểm sinh trưởng

Cẩm thạch ưa môi trường ấm áp và ẩm ướt, độ ẩm đất và không khí cao, thích ánh nắng mặt trời nhưng cũng chịu được nơi có bóng râm. Nó có khả năng thích ứng tốt với đất chua, đất trung tính và có thể trồng được trên đất sỏi, núi đá vôi nhưng tốt nhất là đất thịt pha cát tơi xốp, màu mỡ, nhiệt độ tối ưu là 15 – 30°C nhưng cũng có thể chịu được nhiệt độ thấp -15°C.

Phân giống

Cây cẩm thạch được trồng rộng rãi làm cây cảnh với nhiều giống cây được chọn lọc dựa trên màu sắc của lá như:

• Euonymus Fortunei ‘Emerald Gaiety’: Lá nhỏ màu xanh đậm có viền màu trắng, được trồng làm cây che phủ mặt đất, dễ dàng leo lên đá, tường cao 2 – 3 mét. Loài này chịu được sương giá nhưngcó thể bị cháy nắng, chịu cắt tỉa tốt.
• Euonymus Fortunei ‘Emerald ‘n’ Gold: Lá màu xanh có viền vàng, tốc độ tăng trưởng hàng năm là 10 – 15 cm, cao trung bình 60cm. Cây thích đất ẩm và thoát nước tốt, ưa sáng, cây trưởng thành có khả năng chịu hạn tốt.
• Euonymus Fortunei ‘Kewensis’.
• Euonymus fortunei ‘Wolong Ghost’.

II. Tác dụng & ý nghĩa của cây

1. Tác dụng

Cây cẩm thạch có nhiều giá trị sử dụng đáng kể.

• Về dược liệu, thân và cành mang lá được dùng trong y học cổ truyền để trị đau nhức xương khớp, đau lưng, các vấn đề về khí huyết, kinh nguyệt, giúp cầm máu và trị chấn thương.
• Về cảnh quan, đây là cây trồng nền hoặc dây leo rất hiệu quả để phủ xanh tường, núi đá, giàn leo, đặc biệt phát triển tốt ở những nơi bóng râm nhờ khả năng chịu bóng vượt trội. Các giống có lá màu sặc sỡ hoặc cây đổi màu lá vào mùa thu đông rất được ưa chuộng. Cây cũng chịu cắt tỉa tốt, có thể tạo thành các hình khối trang trí (như hình cầu).
• Về mặt sinh thái, Dót leo có khả năng chống chịu nhiều loại khí ô nhiễm (như SO2, SO3, Cl, HF, NO2), rất thích hợp trồng để cải tạo môi trường ở các khu công nghiệp hoặc khu vực ô nhiễm không khí.

Thông tin thêm là các bộ phận cây có chứa một lượng lớn carotenoid và lycopene (sắc tố đỏ thường có trong cà chua), cùng với một số chất xơ và khoáng chất. Sau khi thu hái (thường là các phần non như lá, chồi), người ta có thể dùng nó như một loại rau dại để ăn, hoặc phơi khô để làm thuốc. Lưu ý: Việc sử dụng cây dại làm thực phẩm cần có kiến thức nhận biết chính xác và cách chế biến phù hợp để tránh ngộ độc.

2. Ý nghĩa

III. Hướng dẫn trồng & chăm sóc cây

Để trồng cây thành công, cần lưu ý các điểm sau: Chọn nơi khô ráo, tránh úng nước hoặc có mực nước ngầm cao để rễ không bị thối. Cây ưa đất màu mỡ, pH trung tính. Nếu đất chua, cần bón thêm vôi để cải thiện độ pH. 

• Tưới nước khi lớp đất mặt khô vài cm. Nếu mùa mưa có mưa đều thì không cần tưới thêm.
• Thường không cần bón phân trừ khi trồng hàng rào năm đầu hoặc đất quá nghèo dinh dưỡng. Nếu bón, chỉ nên bón tối đa 3 lần/năm: phân đạm vào đầu mùa, phân hỗn hợp vào giữa mùa (khi bắt đầu ra hoa), và phân lân – kali vào cuối mùa thu (giúp cây cứng cáp).
• Cắt tỉa gồm 3 công đoạn:
  • Tỉa vệ sinh: Loại bỏ cành khô, gãy, bệnh vào đầu mùa mưa.
  • Tỉa tạo hình: Cắt tỉa để tạo dáng mong muốn (cầu, vuông…). Cây chịu cắt tỉa tốt, cắt thường xuyên giúp tán dày hơn.
  • Tỉa trẻ hóa: Áp dụng cho cây già để kích thích ra chồi mới.

Cẩm thạch có khả năng kháng bệnh tốt nhưng đôi khi có thể bị côn trùng gây hại, chủ yếu là sâu cuốn lá ở nơi có mật độ trồng dày đặc hoặc cây bị che nắng. Trong giai đoạn đầu bị sâu bệnh tấn công thì bạn có thể phun 90% bột hòa tan trichlorfon tỷ lệ 1:800 – 1000 lần nước để phòng trừ.

IV. Phương pháp nhân giống

Chủ yếu nhân giống cẩm thạch bằng cách giâm cành. Chọn những cây trưởng thành từ 1 – 2 tuổi không bị sâu bệnh, khỏe, thân gỗ rồi cắt thành cành dài khoảng 10 cm, đầu trên cắt phẳng đầu dưới cắt xiên, giữ lại 2 – 3 lá ở phía trên rồi dùng axit axetic natri 500ml/L ngâm đầu dưới của cành trong khoảng 15 – 20 giây trước khi giâm. Đào rãnh, hàng cách hàng 25 – 30 cm, giâm theo hàng và mỗi cành cách nhau 15 cm, độ sâu cắm cành bằng 2/3 cành rồi tưới đẫm nước. Thông thường có thể bén rễ sau 25 – 30 ngày, tỷ lệ sống sót trên 90%. Chú ý nên tưới nước thường xuyên và duy trì độ ẩm không khí trên 85%, nhiệt độ trong khoảng 25 – 30°C.

Phương pháp nhân giống bằng hạt giống rất khó vì nó cần phân tầng, cây con chỉ xuất hiện vào năm thứ 2. Việc phân tầng được thực hiện theo 2 giai đoạn: Giai đoạn đầu, hạt được trộn với cát thô (1:2) và giữ trong 3 – 4 tháng ở nhiệt độ 10 – 12°C; lần thứ hai tương tự trong 4 – 5 tháng ở 0°C. Trước khi trồng, hạt giống được xử lý bằng dung dịch thuốc tím yếu.