Cây cá vàng: Đặc điểm, ý nghĩa, cách trồng & chăm sóc

Cá vàng có tên khoa học là Nematanthus gregarius thuộc chi Nematanthus, thuộc họ Gesneriaceae và nó có nguồn gốc từ Châu Mỹ Latinh. Tên của loài hoa kết hợp hai từ có nguồn gốc từ Hy Lạp: “nema”, nghĩa là “sợi chỉ” và “anthos” – “hoa”. Người ta liên tưởng đến sợi chỉ vì nhiều loài cây có thân dài và mỏng.

I. Đặc điểm hình thái & sinh trưởng

1. Đặc điểm hình thái

Cây cá vàng là cây bán bụi, sống phụ sinh, hiếm khi mọc trên đá, cao 0.3 – 0.8 m. Thân không lông.

• Các lá trong cặp lá mọc đối có kích thước bằng nhau. Cuống lá dài 1 – 3 mm, màu xanh lục, hai mặt không lông. Phiến lá dài 1.5 – 3 cm × rộng 0.8 – 1.7 cm, hình elip, hiếm khi hình trứng, không lông, chất thịt cứng (dày và cứng), cả hai mặt đều màu xanh lục, đầu lá gần tù, mép nguyên, viền lá hơi có màu đỏ, gốc lá hình nêm đến gần tù, gân bên không rõ ràng.
• Hoa mọc ở nách lá, 1 – 3 chiếc, không rủ xuống. Cuống hoa dài 0.5 – 1.5 cm, màu xanh lục nhạt, đôi khi màu cam, không lông. Lá đài dài 10 – 15 mm × rộng 4 – 8 mm, chất da, không lông, đầu tù đến nhọn, mép nguyên, hướng lên trên, gốc màu xanh lục, đầu màu cam. Cánh hoa dài 1.6 – 2.5 cm, mọc ngang so với cành; phần ống hình trụ dài 5 – 9 mm, dẹt, không lượn sóng, phần dưới phình lên đột ngột, miệng ống hẹp (tạo thành hình cá vàng); bề mặt tràng hoa như sáp, không lông, màu cam. Các thùy ở đỉnh nhỏ, cùng màu, hơi ánh nâu, mép nguyên, đứng thẳng. Chỉ nhị không lông. Bao phấn không thò ra ngoài. Bầu nhụy gần như không lông. Vòi nhụy không lông.
• Quả nang dài 1 – 1.5 cm × rộng 0.8 – 1 cm, bề mặt quả màu cam. Nhau thai và cuống noãn màu kem. Thời kỳ ra hoa tháng 3 – 7 (thời gian ra hoa có thể khác tùy điều kiện ở Việt Nam).

2. Đặc điểm sinh trưởng

Hoa cá vàng ưa nắng, nó cần được chiếu sáng ít nhất 12 tiếng mỗi ngày nhưng phải là nắng gián tiếp, nhiệt độ sinh trưởng tốt nhất là 20 – 28°C, không nên thấp hơn 12°C. Đất trồng cần thoát nước tốt, lượng nước tưới vừa phải, cây chịu hạn vừa phải nên chỉ tưới khi lớp đất mặt khô.

3. Các loài tương tự

• Nematanthus wettsteinii là một loại cây treo trong nhà dài khoảng 100 cm. Lá hình elip nhỏ có màu sẫm và có bề mặt như sáp. Chồi nhỏ dài tới 3 cm. Hoa có các màu vàng, cam và đỏ, hòa quyện vào nhau một cách mượt mà.
• Nematanthus strigillosus là một loại cây bụi nhỏ thường xanh cao tới 30 cm. Hoa của nó có màu đỏ tươi và có phần phình ra ở gốc.
• Nematanthus fluminensis có chồi leo và các phiến lá hình bầu dục bóng loáng mọc đối diện nhau trên thân. Cụm hoa dài khoảng 5 cm, mọc ra từ nách lá và có màu xanh lục nhạt với các vệt đỏ trên bề mặt.

II. Tác dụng & ý nghĩa của hoa

1. Tác dụng

Cây cá vàng có lá mịn, bóng, hoa có thể nở quanh năm nên thích hợp trồng làm chậu cây treo trước nhà, trang trí hành lang.

III. Hướng dẫn trồng & chăm sóc cây

Bạn có thể trộn hỗn hợp đất trồng gồm mùn cưa, rêu sphagnum theo tỷ lệ 7:3 hoặc hỗn hợp đất mùn lá, phân và cát theo tỷ lệ 3:1:1 (hoặc đất vườn, mùn lá và cát tỷ lệ 2:1:1; hoặc đất thịt, xơ dừa/trấu và đá perlite theo tỷ lệ 5:3:2) ), độ pH từ 5.5 đến 6.5. Hàng tháng bón thúc bằng dung dịch phân NPK pha loãng, bón lân và bón phân kali 15 ngày / lần trong 2 tháng trước khi cây ra hoa, thay chậu hàng năm.

• Trồng ở nơi có ánh sáng tự nhiên gián tiếp, sao cho thời gian tối thiểu là 10 tiếng/ ngày.
• Trong mùa sinh trưởng, cây thích được tưới nước thường xuyên nhưng chỉ tưới khi bề mặt đất đã khô.
• Cây chịu lạnh kém, nhiệt độ tốt nhất là 19 – 25°C. Ở những vùng ấm áp như miền Nam Việt Nam hoặc nếu che chắn kỹ ở miền Bắc thì không sao. Tuy nhiên, vào những ngày đặc biệt lạnh giá (<10°C, nhất là <5°C), nên đưa cây vào trong nhà hoặc nơi ấm áp.
• Cắt tỉa đúng cách là chìa khóa để cây ra hoa nhiều và là cách tốt nhất để trẻ hóa lại cây già. Cần phải bắt đầu quy trình này sau khi hoa đã tàn. Nếu cây còn non thì cắt đi 1/3, cây già thì cắt  đi 1/2, kết hợp cắt cành yếu và những cành quá dài. Bạn có thể kết hợp giai đoạn này để nhân giống cho cây.

Kiểm soát sâu bệnh

Các bệnh thường gặp nhất được liệt kê dưới đây:

• Bệnh thối xám (Mốc xám): Xuất hiện lớp nấm mốc xốp màu xám tro trên lá và thân. Để chữa trị, cần loại bỏ các phần cây bị bệnh và phun toàn bộ bụi cây bằng thuốc diệt nấm (fungicide).
• Bệnh thối rễ khiến lá bắt đầu héo, vàng hàng loạt, sau đó cây có thể chết. Nguyên nhân do nấm đã tấn công bộ rễ và gây thối.
  • Cách xử lý: Lấy cây ra khỏi chậu và đánh giá, nếu rễ sẫm màu và mềm nhũn, thì rất tiếc phải bỏ cây đi. Còn nếu phần lớn rễ vẫn giữ được độ cứng chắc, thì có thể cứu bằng cách cẩn thận loại bỏ các rễ bị hỏng, trồng lại cây vào chậu mới với đất mới, và tưới đẫm bằng dung dịch chứa carbendazim.
• Bệnh phấn trắng xuất hiện lớp phủ màu trắng, giống như bột mì trên thân và lá. Khi cây bị bệnh nhẹ, có thể lau sạch còn nếu bệnh đã bao phủ toàn bộ bề mặt lá, thì phun thuốc trừ nấm phù hợp (như Fitosporin).

Một số dấu hiệu thường gặp

• Cây không nở hoa là do nhiệt độ quá cao và độ ẩm không khí quá thấp, hoặc do đất bị úng.
• Trong thời gian nắng nóng và hạn hán, lá thường bị khô và chuyển sang màu vàng.
• Những đốm đen xuất hiện trên bề mặt lá là dấu hiệu cho thấy nước tưới quá lạnh.
• Lá rụng là do nhiệt độ quá thấp.

IV. Phương pháp nhân giống

Phương pháp nhân giống chính của cây cá vàng là giâm cành, loài này rất khó nhân giống từ hạt còn nếu muốn nhân giống số lượng lớn thì phải thông qua phương pháp nuôi cấy mô.

Đối với giâm cành, tỷ lệ sống gần như 100%. Các chồi non đã cắt có thể được cho ra rễ trong rêu sphagnum, cát sông hoặc đất trồng. Cũng có thể đặt chúng vào nước sạch thông thường. Việc giâm cành có thể thực hiện quanh năm. Trình tự các bước:

• Cắt cành giâm ngọn từ thân cây trưởng thành. Trên cành giâm phải có 4-5 đốt, không có hoa và nụ.
• Loại bỏ hai lá dưới cùng của cành giâm.
• Xử lý vết cắt bằng hormone kích thích ra rễ. Nhúng phần gốc cành giâm (khoảng 1 cm) vào dung dịch hormone trong 5 – 10 giây.
• Đổ đất vào chậu/khay và trồng cành giâm vào đó.
• Phun sương cho cành giâm và đậy bằng cốc/chụp nilon trong suốt lên trên để giữ ẩm.
• Đặt chậu/khay giâm ở nơi ấm áp (22 – 25°C) và đủ ánh sáng (tránh nắng trực tiếp).
• Phun sương cho cây con và đất hàng ngày, đồng thời gỡ lớp che phủ ra 20 – 30 phút để thông gió.
• Sau 2-3 tuần, rễ sẽ xuất hiện và có thể cấy cây con sang chậu có đường kính 8-10 cm.

Vì loài này có đặc điểm đẻ nhánh nhanh nên có thể chia cây khi cây mọc quá dày đặc. Khi chia cây, các vết cắt ở rễ cần được khử trùng bằng dung dịch carbendazim tỷ lệ 1:800 lần nước hoặc chlorothalonil tỷ lệ 1:1000 lần nước rồi trồng các cây con đã chia vào chậu riêng.