Cát lan: Phân loài, đặc điểm, cách trồng & chăm sóc

Cát lan (Cattleya) là một chi thực vật thuộc họ Orchidaceae, có nguồn gốc từ các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới ở Trung và Nam Mỹ. Nó cũng là một loài lan biểu sinh, tức là mọc trên cây hoặc tường đá và lấy dinh dưỡng từ không khí, nước mưa. Loài lan đầu tiên được biết đến thuộc chi này là Cattleya labiata, vào năm 1818.

Lan Cattleya được đặt tên theo ông William Cattley người Anh, người đầu tiên trồng nhân tạo thành công và thúc đẩy cho loài lan này ra hoa trong bộ sưu tập của mình. Cattleya có thể nói là loài lan đại diện tiêu biểu của dòng lan phương Tây, người ta thường liên tưởng ngay đến những bông hoa màu tím đỏ đặc trưng với kích thước lớn và vẻ đẹp lộng lẫy.

I. Đặc điểm hình thái & sinh trưởng

1. Đặc điểm hình thái chung

Đây là nhóm lan phụ sinh, sinh trưởng theo kiểu đa thân. Cây phát triển từ một thân rễ ngắn, mập, bò ngang, từ đó các chồi mới sẽ mọc lên tạo thành giả hành. Giả hành có hình dạng thay đổi tùy loài/giống, thường là hình trụ, hình trứng ngược hoặc hình thoi, có chức năng chính là dự trữ nước và dinh dưỡng. Rễ nhỏ, màu trắng ngà, chủ yếu dùng để bám vào giá thể.

• Lá: Từ đỉnh của mỗi giả hành thường mọc ra một lá hoặc hai lá, hiếm khi nhiều hơn. Lá rất dày, chất da cứng, tồn tại được vài năm. Phiến lá thuôn dài, elip hoặc hình mác, màu xanh lục bóng.
• Cụm hoa: Cần hoa thường mọc từ đỉnh giả hành, xuyên qua một hoặc vài lá bắc dạng bẹ bảo vệ khi còn non. Mỗi cán hoa có thể mang ít hoa (thường 1 – 5 bông) nhưng kích thước rất lớn (đường kính có thể trên 15cm), nếu nhiều hoa hơn (>10 bông) thì kích thước hoa sẽ nhỏ hơn. Hoa có màu sắc rực rỡ, và thường có hương thơm nồng nàn, quyến rũ. Hoa có cấu trúc đối xứng hai bên đặc trưng của họ Lan:
  • 3 lá đài, thường có hình dáng và màu sắc tương tự cánh hoa nhưng đôi khi hẹp hơn hoặc màu nhạt hơn.
  • 3 cánh hoa. Hai cánh bên lớn, rộng bản. Cánh môi thứ ba bị biến đổi thành cánh môi, thường là phần lớn nhất, sặc sỡ và phức tạp nhất của hoa. Cánh môi có cấu trúc đa dạng, thường gồm phần gốc cuộn lại ôm lấy trụ nhị nhụy, phần đầu môi loe rộng với nhiều hình dạng (tròn, chia thùy…), màu sắc và hoa văn đa dạng.
  • Trụ nhị nhụy: Là cơ quan sinh sản nằm ở trung tâm hoa, được cánh môi bao bọc một phần. Trên đỉnh trụ mang nắp phấn che đậy các khối phấn dạng sáp.

Thời gian ra hoa không cố định, phụ thuộc vào giống và điều kiện chăm sóc. Nhiều giống nở hoa 1 – 2 lần/năm. Độ bền của hoa kéo dài từ 10 ngày đến 1 tháng.

2. Đặc điểm sinh trưởng chung

Cattleya là loài lan không thích thời tiết lạnh lắm, đặc biệt không thích thời tiết thay đổi quá nhanh từ nóng sang lạnh hoặc lạnh sang nóng. Nhiệt độ thông thường phải > 13°C và ban ngày khoảng 25 – 28°C là tốt nhất.

Như đã nói ở trên, thời kỳ ra hoa rất khác nhau, thông thường sẽ nở một hoặc hai lần một năm, có một số giống nở hai lần trở lên trong một năm. Tuổi thọ của hoa là khoảng 10 ngày đến một tháng. Nó tương đối dễ trồng miễn là bạn duy trì che nắng từ 20 đến 30% + thông gió tốt.

3. Cách phân loại

Có nhiều cách để phân loại các giống cát lan trồng làm cảnh:

• Theo số lá trên giả hành: Có loại đơn diệp (unifoliate – 1 lá/giả hành) và song diệp (bifoliate – 2 lá/giả hành) hoặc đa diệp.
• Theo kích thước cây: Rất khác nhau, từ những loài mini chỉ cao 10 – 20cm (như Cattleya forbesii, Cattleya luteola) đến những loài trung bình (30 – 60cm) (như Cattleya bicolor, Cattleya trianaei) và cả những loài cao lớn (tới 70 – 80cm) (như Cattleya bowringiana).
• Theo kích thước hoa: Cũng biến thiên rất lớn, từ nhỏ (3 – 4cm ở Cattleya aurantiaca) đến trung bình (5 – 10cm ở C. bowringiana, Cattleya bicolor, Cattleya forbesii) và rất lớn (15 – 20cm ở Cattleya dowiana, Cattleya mossiae, Cattleya trianaei).
• Theo màu hoa: Gần như phủ hết quang phổ màu sắc, từ trắng, vàng nhạt, vàng chanh, xanh ô liu, nâu đỏ đến hồng nhạt, tím lavender, đỏ tươi, đỏ sẫm magenta, tím đậm… Cánh hoa và đặc biệt là cánh môi (lip) thường có các điểm nhấn màu sắc tương phản, các đường gân, đốm vàng, viền trắng hoặc diềm xếp nếp (đăng ten) rất phức tạp và đẹp mắt.
• Theo thời gian nở hoa: Rất đa dạng tùy loài và giống lai, có loài nở vào mùa xuân (Cattleya mossiae – Lan Lễ Phục sinh), xuân hè, hè thu (Cattleya forbesii, Cattleya dowiana), thu đông (Cattleya bicolor, Cattleya bowringiana), hoặc đông xuân (Cattleya trianaei). Một số loài có thể nở 2 lần/năm (Cattleya luteola) hoặc có mùa hoa kéo dài nhiều tháng (Cattleya Dinard).

Các loài điển hình

1. Cattleya labiata (Loài chuẩn của chi)

• Nguồn gốc: Brazil, Venezuela. Đây là loài mà chi Cattleya được đặt tên theo (do William Cattley trồng và cho ra hoa đầu tiên ở châu Âu).
• Hình thái: Lan phụ sinh, đa thân. Giả hành hình thoi, hơi dẹt, cao 15 – 35 cm, đơn diệp (chỉ mang 1 lá). Lá dày, chất da, dài tới 25 cm và rộng 5 – 7 cm. Cán hoa dài 10 – 15 cm, thường mang 2 – 5 hoa.
• Hoa: Đường kính hoa lớn, khoảng 15 cm. Màu sắc thay đổi từ trắng tinh đến hồng tím với các mức độ đậm nhạt khác nhau. Cánh hoa thường rộng hơn lá đài, mép có thể hơi nhún bèo. Cánh môi (lip) rất lớn và nổi bật, màu sắc thường đậm hơn cánh hoa (ví dụ: đỏ tía/hồng đậm), bên trong thường có các đốm vàng lớn nhỏ, mép môi có thể có diềm xếp nếp hoặc hơi xù. Hoa thơm.
• Thời gian hoa: Chủ yếu nở vào mùa thu.

2. Cattleya dowiana

• Nguồn gốc: Costa Rica, Panama.
• Hình thái: Giả hành hình thoi, hơi dẹt, cao tới 25 cm, đơn diệp, lá dài tới 25 cm, rộng 5 cm. Cuống lá ngắn.
• Hoa: Đường kính khoảng 15 cm. Cánh hoa và lá đài rộng, màu vàng tươi hoặc vàng nhạt. Cánh môi rất lớn, màu đỏ tía hoặc tím mâm xôi (crimson-purple) đặc trưng, với các đường gân màu vàng vàng nổi bật chạy dọc bên trong. Hoa có hương thơm nồng nàn.
• Thời gian hoa: Nở vào mùa hè – thu. Đây là loài ưa nhiệt.

3. Cattleya forbesii

• Nguồn gốc: Brazil.
• Hình thái: Cây có kích thước nhỏ hơn. Giả hành hình trụ, cao 10 – 20 cm, song diệp (mang 2 lá). Lá dài tới 15 cm và rộng 5 cm. Cán hoa mọc thẳng, dài tới 10 cm, mang 1 – 6 hoa.
• Hoa: Đường kính hoa khoảng 8 – 10 cm. Hoa có mùi thơm, kết cấu khá dày (dày đặc), lâu tàn. Cánh hoa và lá đài có màu xanh ô liu hoặc xanh vàng. Cánh môi màu trắng, thường có lớp phủ màu hồng ở giữa hoặc viền môi.
• Thời gian hoa: Nở vào mùa hè – thu.

4. Cattleya walkeriana

• Nguồn gốc: Brazil.
• Hình thái: Cây nhỏ, giả hành hình thoi, ngắn (cao 10 – 12 cm hoặc thấp hơn), mang 1 – 2 lá dài 7-10 cm. Đặc điểm quan trọng: cán hoa (dài ~7 cm) không mọc từ đỉnh giả hành mà mọc từ thân rễ (rhizome) ở sát gốc giả hành. Mỗi cần thường mang 1 – 2 hoa.
• Hoa: Kích thước hoa lớn so với cây (đường kính khoảng 10 cm). Hoa có mùi thơm mạnh. Cánh hoa và lá đài thường màu hồng tím. Cánh môi có phần gốc dạng ống, phần thùy trước loe rộng.
• Thời gian hoa: Nở từ cuối mùa đông đến mùa xuân.

II. Hướng dẫn trồng & chăm sóc cây

Vì là lan phụ sinh, cây yêu cầu giá thể cực kỳ thoáng khí, thoát nước nhanh và giữ ẩm vừa phải. Các loại phổ biến gồm rêu sphagnum, vỏ thông, than củi, xơ dừa cục lớn, đá núi lửa (pumice)… Thường trồng trong chậu đất nung hoặc chậu nhựa chuyên dụng cho lan. Nên thay chậu định kỳ khoảng 2 năm một lần vào mùa xuân (tháng 4 – 5) hoặc mùa thu (tháng 9) khi cây bắt đầu ra rễ mới. Chọn chậu vừa đủ lớn hoặc hơi nhỏ so với bộ rễ sẽ tốt hơn chậu quá rộng.

• Cattleya rất ưa sáng, cần nhiều giờ nắng mỗi ngày để phát triển tốt và ra hoa. Nên đặt cây ở vị trí sáng nhất có thể tuy nhiên, cần che bớt nắng gắt giữa trưa vào mùa hè để tránh cháy lá. Cây ưa ấm áp, nhiệt độ lý tưởng 18 – 28°C. Mùa đông cần giữ ấm, nhiệt độ không nên < 10 – 15°C kéo dài, tránh gió lùa lạnh. Để ra hoa, chúng cần ngày ngắn (8 – 10 giờ mỗi ngày) và chênh lệch nhiệt độ ngày và đêm (5 – 7 độ).
• Quan trọng nhất là phải có chu kỳ khô – ướt rõ ràng. Chỉ tưới nước thật đẫm khi giá thể đã khô hoàn toàn. Vào mùa đông hoặc mùa nghỉ, giảm tưới giữ cho giá thể khô ráo hơn nhiều. Tuy nhiên, khi cây đang có nụ hoặc nở hoa thì không được để giá thể khô hoàn toàn. Cây ưa ẩm độ vừa phải đến khá (50 – 70%) và rất cần thông thoáng gió.
• Bón phân đều đặn trong mùa sinh trưởng. Có thể dùng phân tan chậm dành cho lan bón gốc vào đầu mùa, kết hợp với phân bón lỏng cân đối pha loãng tưới định kỳ 1 – 2 tuần/lần. Ngừng bón phân vào mùa đông.
• Cần cắm cọc để đỡ giả hành và cán hoa (đặc biệt với hoa lớn). Cắt bỏ cuống hoa đã tàn sát gốc sau khi hoa rụng hết.

Cần chú ý rệp sáp/rệp vảy (thường bám ở gốc giả hành, kẽ lá), nhện đỏ (nếu không khí khô), rệp vừng (trên chồi non/nụ). Bệnh nguy hiểm có thể gặp là bệnh virus (gây đốm lá, biến dạng, suy yếu cây – không có thuốc trị, cần hủy bỏ cây bệnh) và bệnh thối rễ/giả hành do tưới quá nhiều hoặc giá thể bí chặt. Phòng trừ bằng cách giữ vệ sinh, thông thoáng, tưới nước đúng cách và dùng thuốc bảo vệ thực vật phù hợp, được phép khi cần thiết.

• Các vấn đề thường gặp: Các vấn đề có thể bao gồm lá khô hoặc vàng, thiếu hoa hoặc rễ thối. Chủ yếu liên quan đến việc tưới nước không đúng cách, không đủ ánh sáng hoặc môi trường có nhiều nguồn lây bệnh.
• Làm gì sau khi cây ra hoa? Sau khi ra hoa, cây cần có thời gian nghỉ ngơi. Lúc này bạn nên giảm tưới nước và bón phân, cung cấp đủ ánh sáng và độ ẩm để duy trì sức khỏe.

III. Phương pháp nhân giống

Lan Cattleya được nhân giống hiệu quả nhất bằng phương pháp sinh dưỡng như tách bụi (chia gốc) hoặc tách chồi bên. Gieo hạt rất khó thực hiện tại nhà.

1. Tách bụi

Phương pháp này nên được thực hiện đồng thời khi thay chậu (thường định kỳ 3 – 4 năm/lần), thời điểm tốt nhất là trước khi cây bắt đầu ra rễ non mới (thường vào mùa xuân).

1. Cẩn thận lấy cây ra khỏi chậu. Ngâm bộ rễ vào nước sạch khoảng 30 phút để giá thể cũ mềm ra.
2. Vệ sinh rễ: Nhẹ nhàng gỡ bỏ toàn bộ giá thể cũ dưới nước (vì rễ khá giòn).
3. Quan sát kỹ bộ rễ, dùng kéo sắc, sạch cắt bỏ tất cả các phần rễ bị thối đen, khô héo hoặc dập nát.
4. Bôi bột than củi hoặc bột quế vào tất cả các vết cắt trên rễ để sát khuẩn. Để cả gốc rễ đã xử lý ở nơi ấm áp, thoáng mát cho khô ráo tự nhiên trong vài giờ hoặc một ngày.
5. Dùng dao hoặc kéo sắc, đã khử trùng chia tách thân rễ thành các phần nhỏ hơn. Nguyên tắc quan trọng: đảm bảo mỗi phần tách ra phải có ít nhất 1 mắt ngủ (điểm sinh trưởng) và tối thiểu 3 giả hành còn khỏe mạnh với bộ rễ sống tương ứng.
6. Xử lý các vết cắt mới trên thân rễ bằng bột than củi/quế. Trồng các phần đã tách vào từng chậu riêng đã chuẩn bị giá thể mới phù hợp.

2. Tách chồi bên

Các chồi bên (cây con) thường tự hình thành trên cây khỏe mạnh. Khi chồi đủ lớn và có rễ riêng, có thể tách ra trồng riêng. Nên nhúng nhanh phần gốc chồi vào dung dịch kích thích ra rễ trước khi trồng để tăng khả năng thành công.

3. Gieo hạt

Phương pháp này rất khó thực hiện và ít thành công trong điều kiện gia đình thông thường, chủ yếu dùng trong phòng thí nghiệm hoặc nhà vườn chuyên nghiệp để lai tạo giống mới.